Opinie

De biografie van Renate Rubinstein komt eraan

Michel Krielaars

Vorige week vroeg ik me af waar de biografie van Renate Rubinstein bleef. De schrijfster is al 31 jaar dood. Alleen haar trouwe fans weten nog dat ze heeft bestaan. Af en toe wordt haar werk uit de mottenballen gehaald, zoals vorig jaar in de bundel Bange mensen stellen geen vragen. Op zo’n moment blijkt altijd weer hoe actueel haar tegendraadse, messcherpe opvattingen zijn over bijvoorbeeld vrouwenemancipatie, de vredesactivisten, politieke correctheid, Israël en het antisemitisme. De Ierse schrijfster Sally Rooney, die haar boeken niet in Israël laat uitgeven, zou ze niet hebben gespaard.

Nu schreef ik vorige week dat Renate’s biograaf Hans Goedkoop zijn opdracht in 2009 zou hebben teruggegeven. Maar dat bleek niet waar te zijn, zo liet hij me een dag later via de telefoon weten, „al had die biografie er natuurlijk allang moeten zijn.”

Om te horen wat er werkelijk aan de hand was, nodigde ik Goedkoop uit voor een lunch in Amsterdam-Zuid, waar Renate is opgegroeid. Al binnen een paar minuten werd me duidelijk dat hij als biograaf op stoom is. Zo vertelde hij eindelijk een geschikte vorm voor zijn relaas te hebben gevonden en dagelijks vele uren in de wereld van Renate door te brengen. Begin volgend jaar verschijnt er zelfs een voorpublicatie van zijn biografie, in het kader van een in Het uur van de wolf uit te zenden documentaire over de schrijfster van David de Jongh.

Tijdens ons gesprek kwam in twee uur tijd Renate’s hele leven voorbij. Vooral wat hij vertelde over haar dagboeken, die ze tussen 1948 en haar dood in 1990 bijhield, maakte me nieuwsgierig. „Als biograaf moet je daar prudent mee omgaan”, zei hij, „omdat er dingen in staan die pijnlijk zijn voor de betrokkenen.”

Inmiddels had Goedkoop ook een afgewogen oordeel gevormd over de door Renate verdedigde Friedrich Weinreb, die als collaborerende Jood tijdens de Duitse bezetting een omstreden rol speelde. Die verdediging was voor hem het zoveelste bewijs dat bij Renate alles te maken had met de oorlog. „Als ze besefte dat er iets niet in de haak was, merkte ze dat meteen aan haar maag en darmen.”

Ik kijk uit naar Goedkoops biografie, al duurt het misschien nog wel een paar jaar voordat die er is. Maar het zal zeker de moeite waard zijn, alleen al op grond van die dagboeken.

Zaterdag miste ik de stem van Renate opnieuw, toen ik op de Nexus Conferentie in Amsterdam een keur aan intellectuelen over de huidige mondiale chaos hoorde debatteren. De Nigeriaanse schrijver Wole Soyinka riep dat politieke correctheid de grootste plaag was van dit moment; de Wit-Russische oppositieleider Svetlana Tichanovskaja zei dat de burgers in haar land niet begrepen wat democratie was; Mary Trump beweerde dat de VS in feite nooit een democratie zijn geweest, en BLM-activist Kehinde Andrews vergeleek de liberale democratie met racisme en white supremacy.

Lees ook: de recensie van de Nexus-bundel ‘Over domheid en leugens’

Enigszins uit het veld geslagen door die woorden, veerde ik op toen de Amerikaanse Senator Jeff Flake de Tsjechische president Vaclav Havel aanhaalde. In 1990 had die in een toespraak tot het Congres gezegd dat we nog altijd niet weten hoe we morele verantwoordelijkheid kunnen laten prevaleren boven politiek, wetenschap en economie. Alleen zo is de wereld te redden. Ineens herinnerde ik me in de jaren tachtig voor het eerst over Havel te hebben gelezen in een column van Renate.