De Poolse rechter Igor Tuleya verzet zich tegen de ontmanteling van de onafhankelijke rechtspraak in zijn land.

Foto Merlijn Doomernik

Interview

Deze Poolse rechter laat zich niet intimideren

Igor Tuleya Rechter in Polen

Voor de Poolse rechter Igor Tuleya, hoofdfiguur in een documentaire over afbraak van de rechtsstaat in zijn land, hoort opkomen voor onafhankelijke rechtspraak bij zijn taak.

„Nicotine”, is het eerste antwoord van de Poolse rechter Igor Tuleya (51) als hem in de documentaire Judges under pressure wordt gevraagd waar hij de energie uit haalt om door te blijven gaan. Hij voegt nog wat andere opwekkende zaken toe: tv kijken, een biertje drinken, worstjes met mosterd eten, een ritje op de draaimolen maken. Het antwoord kost Tuleya moeite, blijkt uit de pauzes en zijn betraande ogen. „De energie die ik gebruik om mezelf tot actie te dwingen kost minder dan het gevoel van waardeloosheid dat ik anders zou voelen voor de rest van mijn leven.”

Tegen zijn zin is Tuleya verwikkeld in een strijd met de Poolse regering over de onafhankelijkheid van de rechtspraak. Een jaar geleden oordeelde de regeringsgezinde tuchtkamer dat Tuleya kan worden vervolgd, omdat hij een gerechtelijk onderzoek heeft gelast naar bepaalde misstanden en daarover als rechter een openbare zitting heeft gehouden. Sindsdien kan hij niet meer werken als strafrechter. Met zijn karakteristieke bril en T-shirt vertegenwoordigt Tuleya het verzet tegen de kaping van de rechtspraak door de conservatief-nationalistische regering onder leiding van de PiS-partij. In Polen is hij een bekende figuur: hij spreekt op popfestivals, zijn silhouet staat in graffiti op muren, onbekenden steunen hem op straat.

Roken doet hij veel, maar hij drinkt geen alcohol en eet geen vlees, zegt Tuleya bij een ontmoeting in Amsterdam. Geen bier en worst dus. Nu zou hij de vraag over wat hem energie geeft anders beantwoorden. „Ik kan het volhouden dankzij de steun van vrienden, ook in het buitenland. De decaan van de universiteit waar ik les geef wilde me ontslaan. Door protest van buitenlandse juristen, ook uit Nederland, is dat besluit teruggedraaid en is de decaan zelf ontslagen. Ik geef nog les aan die universiteit.” Hij leert ook Engels, een tolk is nu nog nodig.

Lastercampagnes

Tuleya bezoekt Nederland vanwege de première van de documentaire over Poolse rechters, waarin vooral hij wordt gevolgd. Voor niet-ingewijden is het gesteggel over disciplinaire maatregelen lastig te volgen. Duidelijk wordt wel hoe belastend het is om rechter te zijn in een land waar de rechtspraak stap voor stap wordt overgenomen door de politiek. Waar kritische rechters worden overgeplaatst of geschorst, en met lastercampagnes worden belaagd.

Deze week bleek opnieuw dat de Poolse regering, onder officieuze leiding van PiS-leider Jaroslaw Kaczynski, zich niets aantrekt van alle kritiek uit de rest van Europa. Het Constitutioneel Hof, in handen van PiS, besloot dat artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), over het recht op een eerlijk proces, botst met de Poolse grondwet en niet geldt in Polen. Begin oktober zei het Hof hetzelfde over delen van het EU-verdrag. Polen plaatste zich daarmee, zo luidde het oordeel in Brussel en elders, buiten de Europese rechtsorde. Ook deze week werden weer twee rechters geschorst, met korting van 40 procent van hun salaris.

Opkomen voor onafhankelijke rechtspraak is geen politieke of activistische daad. Dat hoort bij onze taak, daar hebben we ons als rechters toe verplicht

Volgens Tuleya is sprake van een „geplande verwoesting” van de Poolse rechtspraak. „Orbán in Hongarije en Erdogan in Turkije fungeren als inspiratie. Eerst hebben ze het Constitutioneel Hof overgenomen, toen de benoeming van nieuwe rechters in lagere rechtbanken. De aanval op het Hooggerechtshof is afgeslagen door het Europees Hof van Justitie.” De door het Europees Hof illegaal verklaarde tuchtkamer, door de regering gecreëerd om rechters te kunnen straffen, fungeert nog steeds, ondanks een uitzonderlijke dwangsom van 1 miljoen euro per dag die Polen is opgelegd.

Van de tienduizend Poolse rechters zijn er nu circa duizend door de politiek benoemd, zegt Tuleya. „Dat betekent niet dat al die nieuwe rechters loyaal zijn aan PiS, maar wel dat ze zich niet verzetten tegen de wensen van PiS. Hun uitspraken zullen in lijn zijn met het regeringsbeleid.”

Lees ook deze reportage over de strijd tussen oude en nieuwe rechters in Polen

Regeringspropaganda

In zo’n gepolariseerd klimaat, ook tussen rechters onderling, lijkt een neutrale positie onmogelijk voor een rechter. „Je kunt wel degelijk non-politiek zijn. Opkomen voor onafhankelijke rechtspraak is geen politieke of activistische daad. Dat hoort bij onze taak, daar hebben we ons als rechters toe verplicht. Als de onafhankelijke rechtspraak wordt bedreigd moeten we daarvoor opkomen.”

Volgens Tuleya is het verwijt dat rechters politiek bedrijven onderdeel van de regeringspropaganda. „PiS beschuldigt iedereen die het niet met hun koers eens is van een politieke agenda. Leraren, artsen, journalisten. In de 26 jaar dat ik actief was als rechter ben ik er nooit van beschuldigd politiek te bedrijven. Mijn zaken waren niet politiek, voor 90 procent ging het om reguliere strafzaken.”

Zelfs in de communistische tijd durfden de regering rechters niet zo openlijk aan te vallen als nu.

Justitieminister Zbigniew Ziobro is de motor achter de ‘hervorming’ van de Poolse rechtspraak. Ziobro, oprichter en voorzitter van de katholiek-nationalistische partij Verenigd Polen, is ook het hoofd van het Openbaar Ministerie. Wat is zijn doel? Tuleya: „Ik zie bij Ziobro en Kaczynski geen visie, geen ideologie. Ik geloof zelfs niet in rancune tegen de rechterlijke macht. Ik denk dat het alleen maar gaat om macht, en het behouden daarvan. Het einddoel van Kaczynski is een autoritair land, waar rechters hem geen beperkingen op leggen.”

Tuleya ziet overeenkomsten met de communistische tijd, maar „zelfs toen durfden ze rechters niet openlijk aan te vallen, zoals nu.”

Tuleya houdt hoop op verandering. Wellicht bij de verkiezingen van najaar 2023? „Ik heb er vertrouwen in dat de Polen uiteindelijk bij zinnen komen en de regeringspartij langs democratische weg zal verdwijnen. Maar ik weet niet bij welke verkiezingen dat zal gebeuren.”

De documentaire Judges under pressure is nog te zien op 26 en 28 november op IDFA (www.idfa.nl).