Bescheiden opbrengst bij proef met preventief fouilleren in Amsterdam

Wapens Bij een politiek omstreden proef met preventief fouilleren in Amsterdam zijn weinig wapens gevonden. Wel blijkt dat veel buurtbewoners voorstander zijn van de controles. Burgemeester Halsema wil doorgaan met de proef.

Een agent fouilleert een voorbijganger in Amsterdam preventief tijdens de proef.
Een agent fouilleert een voorbijganger in Amsterdam preventief tijdens de proef. Foto Evert Elzinga/ANP

Bij een proef met preventief fouilleren in Amsterdam is slechts een gering aantal wapens aangetroffen. Bij het willekeurig controleren van 2.368 passanten in vijf verschillende wijken in september werden bij 3 procent van de gecontroleerden een of meer wapens gevonden – in totaal ging het om honderd wapens in vier weken. Maar voor het overgrote deel ging het om messen die niet wettelijk verboden zijn. Dat blijkt uit een evaluatie die burgemeester Femke Halsema deze donderdag naar de Amsterdamse gemeenteraad heeft gestuurd.

Wel blijkt uit een enquête van het gemeentelijke onderzoeksbureau OIS dat 70 procent van de bewoners uit de vijf wijken voorstander is van de preventieve wapencontroles en dat 33 procent zich er veiliger door voelt op straat. Overigens wist meer dan de helft van de ondervraagden niet dat er wapencontroles waren geweest in de buurt.

Burgemeester Halsema wil de proef met een jaar verlengen, omdat de controles in september volgens haar nog onvoldoende data hebben opgeleverd over de effectiviteit van preventief fouilleren.

Lees ook deze reportage over het preventief fouilleren in Amsterdam: ‘Heb ik een crimineel koppie dan?’

Politieke strijd

Aan de Amsterdamse proef ging een lange politieke strijd vooraf tussen Halsema en de gemeenteraad. Een progressieve meerderheid in de raad is tegen preventief fouilleren, omdat het etnisch profileren (het bovengemiddeld vaak staande houden van burgers met een migratieachtergrond) in de hand zou werken. Hoewel Halsema de bevoegdheid heeft om hier zelfstandig over te beslissen, had ze de proef omkleed met allerhande tegemoetkomingen aan de raad, zoals burgerwaarnemers die de politie mochten observeren.

Etnisch profileren lijkt niet of nauwelijks te hebben plaatsgevonden tijdens de proef in september: 85 procent van de burgerwaarnemers vindt dat de wapencontroles inderdaad willekeurig zijn uitgevoerd, zoals de politie van te voren had aangekondigd.

Uit onderzoek blijkt dat preventief fouilleren doorgaans weinig oplevert: per duizend gefouilleerden worden gemiddeld tien tot vijftien wapens gevonden. De opbrengst van de Amsterdamse proef ligt boven dit gemiddelde, maar de gevonden wapens zijn voor het overgrote deel messen die niet verboden zijn volgens de Wet wapens en munitie, zoals stanleymessen, zakmessen en schroevendraaiers. Bij de zestien gevonden wapens die wel verboden zijn, ging het vooral om pepperspray, boksbeugels en ploertendoders. Vuurwapens werden niet aangetroffen bij de controles.

Meer mannen

De controles vonden plaats in vijf Amsterdamse wijken waar relatief veel wapengeweld plaatsvindt, zoals de Bijlmer in stadsdeel Zuidoost, Geuzenveld in Nieuw-West en de Dapperbuurt in Oost. Hoewel de controle willekeurig was, werden er fors meer mannen gefouilleerd dan vrouwen, blijkt uit de evaluatie: 65 tegenover 33 procent. Jongvolwassenen tussen de 20 en 30 jaar oud werden relatief het vaakst gecontroleerd. Kinderen jonger dan 12 en senioren ouder dan 65 werden niet gefouilleerd, had de politie van tevoren aangekondigd.

De burgerwaarnemers bij de controles zorgden voor boosheid bij de politievakbonden, die hun aanwezigheid zagen als een motie van wantrouwen jegens agenten. Zij kregen toestemming om eigen waarnemers naar de controles te sturen, die op hun beurt de burgerwaarnemers waarnamen. In een brief aan Halsema concludeerden de vier politiebonden donderdag dat „het preventief fouilleren professioneel is opgezet, met een hoge acceptatiegraad van degenen, die deze controle ondergingen.” Het vertrouwen van de burgerwaarnemers in de politie is door hun aanwezigheid bij de controles „vergroot”, aldus de bonden. De inzet van burgerwaarnemers blijft evenwel „niet wenselijk”.

Ondanks de „relatief bescheiden” opbrengst concludeert de Amsterdamse veiligheidsdriehoek dat er „aanzienlijk draagvlak” voor preventief fouilleren is onder de Amsterdamse bevolking. Zij wil de proef daarom in het komende jaar voortzetten. Daarna zal besloten worden of preventief fouilleren permanent wordt ingevoerd. Bij de nieuwe controles zal gebruikgemaakt worden van mobiele detectiepoortjes, schrijft Halsema aan de raad, en zal er „alleen gefouilleerd worden als blijkt dat dit noodzakelijk is”.