Huwelijk tussen Duitse ondernemers- en klimaatpartij start stroef

Stoplichtcoalitie De contouren van het nieuwe gezicht van post-Merkel Duitsland worden duidelijk. In het stoplichtcoalitieakkoord staan enkele heldere afspraken zoals een verhoging van het minimumloon en legalisering van cannabis. Maar op klimaat blijven de plannen vaag.
Twee maanden na de Duitse bondsdagverkiezingen presenteerden de SPD, de Groenen en de FDP woensdag in Berlijn een regeerakkoord. Huidig minister van Financiën Olaf Scholz (SPD) volgt Angela Merkel op als bondskanselier.
Twee maanden na de Duitse bondsdagverkiezingen presenteerden de SPD, de Groenen en de FDP woensdag in Berlijn een regeerakkoord. Huidig minister van Financiën Olaf Scholz (SPD) volgt Angela Merkel op als bondskanselier. Foto Tobias Schwarz /AFP

Groener, socialer en digitaler moet Duitsland worden. En stukken minder bureaucratisch, maar niet minder zuinig! Woensdag, twee maanden na de Bondsdagverkiezingen, presenteerden de drie partijen van de stoplichtcoalitie – sociaaldemocraten (rood), groenen en liberalen (geel) – hun akkoord. Wonen moet weer betaalbaar worden. Duitsland moet in 2045 klimaatneutraal zijn, mede door minder bureaucratie en meer innovatie en „ondernemersgeest”. Zo klinkt het eenentwintigste eeuwse huwelijk tussen een klimaat- en een ondernemerspartij.

„Het stoplicht staat”, zei Scholz bij de presentatie van het akkoord in Berlijn. „Het eerste stoplicht in Duitsland verrees in 1924 aan de Potsdamer Platz in Berlijn”, aldus Scholz op zijn houterige wijze. „Het was iets nieuws, maar werd al rap gewaardeerd als middel om zeker en snel vooruit te komen. Ik hoop dat onze stoplichtcoalitie een dergelijke wegwijzende rol in Duitsland zal hebben.” Een driepartijencoalitie op federaal niveau is in de moderne Bondsrepubliek een novum.

Een zekere tegenzin

Het optimisme van de drie partijen, die het rond de verkiezingsdag veel over „verandering” en „vernieuwing” hadden, is echter op de dag dat ze hun akkoord presenteren, al flink getemperd. De nieuwe regering moet beginnen midden in een inmiddels oude pandemie. Een zekere tegenzin is de vertegenwoordigers van de nieuwe regering al aan te zien. Het ministerie van Gezondheid, berichtten Duitse media, wilde geen van de drie partijen hebben.

Ik hoop dat onze stoplichtcoalitie een wegwijzende rol in Duitsland zal hebben ~ Olaf Scholz, bondskanselier namens SPD

De regering-Scholz ligt al voor aantreden onder vuur. De nieuwe meerderheid in de Bondsdag verlengde onder leiding van de liberalen de noodtoestand niet, wat bepaalde beperkende maatregelen bemoeilijkt terwijl sommige regio’s in Duitsland de ernstigste fase van de pandemie doormaken. En de toekomstige kanselier was onzichtbaar. „Vermist”, schreef de Hamburger Morgenpost deze dinsdag nog boven een paginagroot portret van de SPD’er. Scholz werkte teruggetrokken aan een coalitieverdrag met zijn partners van de Groenen en de liberale FDP.

Woensdagmiddag lag het verdrag er, bijna 180 pagina’s dik. Het programma van de drie partijen werd uitonderhandeld in 22 werkgroepen. De komende dagen moet het worden goedgekeurd door de leden van de drie partijen. Door de honderden betrokkenen werd gedisciplineerd gezwegen, vrijwel geen enkel plan lekte uit. Dat is ook in Duitsland opvallend; uit vergaderingen van het CDU-bestuur wordt notoir informatie doorgebriefd aan journalisten. Voorzitter van de FDP en beoogd minister van Financiën Christian Lindner prees de discipline bij zijn coalitiepartners. En, alsof hij de winnende partij was en aan de anderen een troostend schouderklopje uitdeelde, zei hij: „SPD en Groenen kunnen trots zijn op wat ze in dit coalitieakkoord hebben bereikt. Het waren sterke onderhandelaars met goede argumenten.” Dat terwijl de FDP van de drie partijen de kleinste is (FDP heeft 92 zetels, Groenen 118, en SPD 206).

Legalisering cannabis

Maar in veel opzichten trok de FDP aan het langste eind. Voorzitter Lindner heeft het ministerie van Financiën bedongen, waar Groenen-co-voorzitter Habeck eveneens op uit was. Lindner staat voor een conservatieve begrotingspolitiek. Een van de belangrijkste programmapunten voor de FDP was het vasthouden aan de ‘Schuldenbremse’, een regeling waarmee de staatsschuld per jaar maximaal 0,35 procent van het bbp mag toenemen. Sociaaldemocraten en Groenen wilden de regeling versoepelen. Bovendien zullen de liberalen een nieuw ministerie voor ‘Verkeer en het Digitale’ gaan bestieren; vooral die eerste poot is voor de Groenen en hun klimaatdoelen cruciaal.

Toch ligt de stoplichtcoalitie met de plannen op „anderhalfgradenkoers”, bezwoer co-voorzitter van de Groenen Robert Habeck. Habeck zal vermoedelijk een nieuw, groot ministerie van Economie en Klimaat gaan leiden. De regering-Scholz stelt zich ten doel om in 2030 te stoppen met kolenverbranding, acht jaar vroeger dan tot nu toe het plan was. In 2030 moet ook 80 procent van de energie uit duurzame bronnen komen; op dit moment is dat zo’n 50 procent. Bovendien moet „het tijdperk van de fossiele brandstof tot een einde komen” door „afscheid te nemen van de verbrandingsmotor”. Een jaartal voor dit afscheid vermeldt het regeringsakkoord niet.

Op nieuwe bedrijfsgebouwen zullen voortaan verplicht zonnepanelen op het dak worden geïnstalleerd; voor woonhuizen moet het de norm worden. Dat moet worden versimpeld door een heleboel papierwerk af te schaffen; de ‘ontbureaucratisering’ van Duitsland was voor zowel de Groenen als de FDP een campagnethema. Er komt een nieuw ministerie speciaal voor Bouw, tot nu toe een onderdeel van Binnenlandse Zaken, beide zullen door SPD-ministers geleid worden. Om de woningnood tegen te gaan wil de regering-Scholz 400.000 woningen per jaar bouwen, waarvan een vierde sociale woningbouw moet zijn.

Naast betaalbare woningen was het minimumloon het andere grote campagnethema van Olaf Scholz. Dat was ook de eerste verworvenheid die Scholz woensdagmiddag noemde: het minimumloon gaat naar 12 euro per uur, wat een loonsverhoging voor tien miljoen werknemers betekent. Bovendien zullen de tijdens deze crisis zwaar belaste verpleegkundigen een bonus krijgen, daarvoor is in totaal een miljard begroot. Maar de coalitie wil ook een vaccinatieplicht voor verpleegkundigen – dat hoewel het debat in Duitsland nu al neigt naar een algemene vaccinatieplicht.

Groenen en FDP werden vooral door jonge kiezers gekozen. Ook voor die kiezers aantrekkelijke verkiezingsbeloftes worden nagekomen: cannabis wordt gelegaliseerd, en voor de verkiezingen van het Europees parlement gaat de stemgerechtigde leeftijd naar zestien. Indien een grondwetsaanpassing lukt, ook voor toekomstige Bondsdagverkiezingen.

Bondskanselier / SPD


Olaf Scholz (Osnabrück, 1958) bekroont met het bondskanselierschap een politieke carrière die al vroeg begon. Als 17-jarige sloot hij zich aan bij de Jusos, de jongerenvereniging van de SPD. Hij had daar bestuursfuncties en bepleitte een radicaal-linkse koers. Later werkte hij als advocaat, gespecialiseerd in arbeidsrecht. Van 1998 tot 2011 was Scholz lid van de Bondsdag, met onderbrekingen als minister van Werkgelegenheid en als minister van de stadstaat Hamburg, waar hij daarna zeven jaar burgemeester was. Aansluitend werd hij minister van Financiën in het huidige kabinet-Merkel.

Scholz’ kandidatuur als bondskanselier was omstreden binnen de partij: de linkervleugel vind hem te gematigd, te technocratisch, te weinig sociaal-democratisch bevlogen. Scholz maakt gebruik van zijn reputatie als saaie politicus, en vindt zijn bijnaam Scholzomat „gepast”. Zijn campagne voor de verkiezingen in september bleek verrassend succesvol, wellicht omdat kiezers hoopten op continuïteit in de lijn van Merkel.

Tijdens de formatie was Scholz onzichtbaar, anders dan de leiders van de andere twee coalitiepartijen. Net als Annalena Baerbock woont Scholz in Potsdam, bij Berlijn.

Algemene Zaken (Kanzleramt) / SPD


Wolfgang Schmidt (Hamburg, 1970), opgeleid als jurist, is al lange tijd de naaste medewerker, vertrouweling en strateeg van Olaf Scholz. Hun carrières gaan gelijk op: waar Scholz gaat, wordt Schmidt zijn rechterhand. Dat gold toen Scholz secretaris-generaal van de SPD was, toen hij burgemeester van Hamburg was en toen hij minister was. Nu ook weer: Schmidt is nog even staatssecretaris van Financiën.

Schmidt is een actieve twitteraar, met de vermelding ‘Hier privat unterwegs’ (op persoonlijke titel). In vergelijking met de rationale Scholz is Schmidt veel emotioneler in zijn presentatie, bijvoorbeeld als het over de Hamburgse voetbalclub St. Pauli gaat. De relatief onbekende Schmidt zou een sleutelspeler in het kabinet worden, die voor het eerst uit de schaduw treedt.

Buitenlandse Zaken / Groenen


Annalena Baerbock (Hannover, 1980) was dit jaar de verrassing van de verkiezingscampagne en leek zelfs enige tijd af te stevenen op het kanselierschap. Maar negatieve publiciteit en weinig overtuigend optreden in tv-debatten maakten daar een einde aan.

Baerbock zit sinds 2013 zit ze namens Bündnis 90/Die Grünen in de Bondsdag. In 2018 werd ze partijvoorzitter, een gedeelde functie met Robert Habeck. Baerbock was kandidaat voor het bondskanselierschap bij de parlementsverkezingen van 26 september. Meer dan de andere kandidaten werd zij geconfronteerd met desinformatie en nepnieuws over haarzelf en haar standpunten, deels verspreid door Russische media. Baerbocks reputatie liep deze zomer schade op door onthullingen over het te laat melden van neveninkomsten, het oppoetsen van haar cv en plagiaat in een persoonlijk boek.

Wat buitenlands beleid betreft is Baerbock voorstander van krachtiger buitenlands beleid door de EU, met name in relatie tot China en Rusland. Ze steunt oostelijke uitbreiding van de NAVO en is tegenstander van Nord Stream 2, de gasleiding van Rusland naar Duitsland. Haar kritische houding jegens Rusland kan gaan botsen met kanselier Scholz.

Economische Zaken en Klimaat (tevens vice-kanselier)


Robert Habeck (Lübeck, 1969) is afgestudeerd filosoof en schrijver. Hij schreef kinderboeken en vertaalde Engelse poëzie, en publiceerde samen met zijn echtgenote Andrea Paluch zes romans. Sinds 2009 was hij actief voor de Groenen in de noordelijke deelstaat Sleeswijk-Holstein, onder meer als minister van Economie, Landbouw en Milieu. In 2017 verloor hij de strijd om het partijvoorzitterschap nog van Cem Özdemir, maar sinds januari 2018 deelt hij die functie met Annalena Baerbock. Toen Baerbeck deze zomer onder vuur kwam te liggen vanwege schandaaltjes, ontstond druk op Habeck om de kanselierkandidatuur van haar over te nemen, maar deed dat niet. Als minister van het nieuwe superministerie van Economische Zaken & Klimaat zou Habeck een cruciale stem krijgen in het Duitse klimaatbeleid.

Financiën


Christian Lindner (Wuppertal, 1979) was in veel van zijn functies ‘de jongste ooit’. In 2000 begon hij in de politiek als volksvertegenwoordiger in Noordrijn-Westfalen, en van 2009 tot 2012 zat hij in de Bondsdag.

Sinds 2013 is hij partijvoorzitter van de Freie Demokratische Partei (FDP). Als campagneleider bracht hij de liberalen bij de parlementsverkiezingen van 2017 na vier jaar afwezigheid terug in de Bondsdag. Na maandenlange onderhandelingen liet hij toen een coalitie onder Merkel met CDU/CSU, FDP en Groenen klappen, met de woorden „Liever niet regeren dan verkeerd regeren”.

Lindner, zakelijk succesvol, voorzien van dure pakken en een Porsche en populair bij jongeren, heeft het imago van de FDP getransformeerd van gezapig naar ondernemend. Als minister van Financiën zou Lindner de opvolger worden van Olaf Scholz. In de Süddeutsche Zeitung liet Linder al weten niet te willen tornen aan het schuldenplafond (Schuldenbremse), een heikel thema in de Duitse en Europese politiek.

Verdeling ministeries per partij:

SPD: Kanselarij (Algemene Zaken), Binnenlandse Zaken, Volksgezondheid, Werkgelegenheid en Sociale Zaken, Defensie, Bouwen en Wonen, Economische Samenwerking

Bündnis 90/Die Grünen: Buitenlandse Zaken, Economische Zaken & Klimaat, Gezin, Landbouw, Milieu

FDP: Financiën, Justitie, Onderwijs, Verkeer