Wanneer is het code zwart? Kabinet en zorgverleners spreken niet dezelfde taal

Ziekenhuiszorg Ziekenhuizen krijgen zoveel Covid-patiënten dat steeds meer kritieke planbare zorg wordt uitgesteld. „Code zwart voelt heel dichtbij.”

Het Ikazia-ziekenhuis in Rotterdam, waarvan deze dinsdag een tweede coronapatiënt is overgebracht naar Duitsland, omdat in Nederland de druk te hoog is.
Het Ikazia-ziekenhuis in Rotterdam, waarvan deze dinsdag een tweede coronapatiënt is overgebracht naar Duitsland, omdat in Nederland de druk te hoog is. Foto Phil Nijhuis/ANP

Een arts vroeg hem dinsdag in tranen: wie moet ik afbellen? De borstkankerpatiënt of de darmkankerpatiënt? Ziekenhuisdirecteur David Jongen poogt de situatie in zijn ziekenhuis te schetsen. Het antwoord? „Bel beide patiënten maar af.”

De toestroom van Covid-patiënten in het Limburgse Zuyderland-ziekenhuis is zo groot dat ze dinsdag besloten alle kritieke planbare zorg uit te stellen. Kankeroperaties, hartoperaties: ingrepen die eigenlijk binnen zes weken gedaan moeten worden. „Dat geleuter over wel code zwart of geen code zwart”, zegt Jongen door de telefoon. Hij vindt het onbegrijpelijk. „We maken nu al keuzes die tot gezondheidsschade leiden. Het loopt ons al over de schoenen.”

Het protocol voor ‘code zwart’, vorig jaar opgesteld door artsen en ethici, gaat officieel pas in werking als alle IC-bedden vol liggen en er keuzes gemaakt moeten worden wie een levensreddende behandeling krijgt en wie niet. Demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) zei de afgelopen dagen steeds dat de zorg daar „nog lang niet” is. Maar Diederik Gommers, hoofd van de IC-artsen, zei dinsdagavond in de Tweede Kamer dat code zwart al binnen tien dagen aan de orde kan zijn. Het kabinet spreekt duidelijk niet dezelfde taal als de zorgverleners op de werkvloer.

Kritieke grens IC in beeld?

Deze dinsdag lagen volgens het Landelijk Centrum Patiënten Spreiding 943 patiënten op de IC’s. De totale capaciteit wordt momenteel uitgebreid naar 1.150 bedden. Dat gaat volgens Gommers al „zeer moeizaam”. Omdat de besmettingscijfers nog altijd niet dalen vrezen veel ziekenhuizen dat de kritieke IC-grens de komende weken wel in beeld komt.

Het ministerie van Volksgezondheid en het Landelijk Netwerk Acute Zorg (LNAZ) hebben afgesproken dat een verdere opschaling naar 1.350 IC-bedden voor vier weken mogelijk moet zijn, hoewel Gommers dat vanwege het grote personeelstekort in de Tweede Kamer „niet haalbaar” noemde.

Als de maximale IC-grens wordt overschreden treedt het codezwart-protocol in werking en moeten speciale triagecommissies in ziekenhuizen bepalen wie nog op de IC wordt opgenomen en wie niet. Bij de triage wordt eerst gekeken naar medische factoren zoals overlevingskans en kwetsbaarheid, maar uiteindelijk kunnen ook niet-medische criteria een rol spelen, zoals de leeftijd en de verwachte ligduur van een patiënt. Patiënten die niet meer naar de IC kunnen, krijgen nog wel zorg en belanden bijvoorbeeld op de verpleegafdeling of krijgen thuis zuurstof. Zij krijgen daardoor niet de best denkbare zorg en zouden daardoor kunnen overlijden.

Om een zwart scenario te voorkomen is afgesproken dat ziekenhuizen eerst alle planbare zorg uitstellen, inclusief kanker- en hartoperaties die voor een patiënt cruciaal kunnen zijn voor de overlevingskansen. Alleen zo kan personeel worden vrijgespeeld en kunnen de 1.350 IC-bedden worden bemand. De Nederlandse Zorgautoriteit meldde dinsdag dat de situatie nu „ernstig” is. Al veertien ziekenhuizen lukt het net als het Limburgse Zuyderland niet meer om de kritieke planbare zorg op tijd te leveren.

De crisisweek van ziekenhuisdirecteur David Jongen: ‘Ik denk dat we nog twee operatiekamers moeten sluiten’

Wie de strikte definitie van code zwart volgt, concludeert: er zijn nog IC-bedden vrij in Nederland. Maar lokaal, zegt ziekenhuisdirecteur Peter Langenbach, zijn er dagen dat dat niet zo is. In het Maasstad Ziekenhuis in Rotterdam waren vorige week alle zeventien IC-bedden bezet. „Als er dan een ongeluk gebeurt op de A16, of als Covid-patiënten op de verpleegafdeling ineens hard achteruitgaan, dan is er in het ziekenhuis geen bed meer. Dat gevoel is ontzettend oncomfortabel. Code zwart voelt heel dichtbij.”

Donderdag loopt een team van het Rotterdamse ziekenhuis bij wijze van oefening alvast de draaiboeken door. Net als David Jongen benadrukt Langenbach dat er nu al keuzes gemaakt worden die tegen de beroepsethiek ingaan. „Artsen en verpleegkundigen zijn opgeleid om iedereen te helpen. Iedere operatie die je uitstelt is een drama voor de patiënt.”

Voorzitter van de beroepsvereniging voor verpleegkundigen V&VN Bianca Buurman zegt dat we op weg naar code zwart al op een „glijdende schaal” zitten, de kwaliteit van de zorg gaat stapje voor stapje steeds verder achteruit. „In een normale situatie zorgt bijvoorbeeld iedere IC-verpleegkundige voor één of twee patiënten. Nu zijn dat er al heel lang drie of soms vier.” Buurman maakt zich zorgen over agressie richting zorgverleners, die toeneemt bij verschraling van de zorg. Bijvoorbeeld ambulancemedewerkers die ruw toegesproken worden omdat ze voor het naar binnen gaan eerst hun beschermende kleding aan willen doen.

Ziekenhuisbestuurder Ernst Kuipers, verantwoordelijk voor de opschaling van de IC-zorg, zei maandag dat hij het riskant vindt dat zorgbestuurders nu „over elkaar heen buitelen”. Hij vreest dat de term ‘code zwart’ geen indruk meer maakt als dit extreme scenario echt dichtbij komt.

Update 29 november 2021: de oproep die hier stond, is gesloten. Lees hier het stuk over de uitgestelde operaties.