Lars Eidinger als SS-Obersturmbannführer Klaus Koch in ‘Persian Lessons’.

Interview

Een riskante combinatie: humor en Holocaust

Vadim Perelman | Regisseur

In ‘Persian Lessons’ laat de Joodse Gilles een SS’er geloven dat hij Iraniër is en leert hem in plaats van Farsi een nep-taal.

Een opmerkelijke film of manipulatieve, frauduleuze concentratiekamp-farce? Eind februari 2020, vlak voor het coronavirus toeslaat, wordt Vadim Perelmans Persian Lessons positief ontvangen op de Berlinale, het filmfestival van Berlijn. Een goede lakmoestest, want in Duitsland is men kritisch over Holocaustfilms. Al gaat het een enkeling te ver in die context grapjes te maken over de penis van de SS-commandant.

Want dat doet deze film over de Antwerpse Jood Gilles (Nahuel Pérez Biscayart), die zich in 1942 in een Frans doorgangskamp voordoet als de Iraniër Reza om niet op een transport naar Auschwitz te hoeven. SS-Obersturmbannführer Klaus Koch (Lars Eidinger), een gewezen chef die de keuken van het kamp runt, wil Farsi leren om na de oorlog een restaurant te openen in Teheran. Drie woorden per dag. De vindingrijke Gilles creëert een taal uit nepwoorden die hij ook zelf moet onthouden. Lepel: bala. Vork: kars. Vlees: gank. Inspiratie biedt de namenlijst van gevangenen die hij bijhoudt: Koch bezorgde hem dat baantje in ruil voor taallessen.

In Berlijn beken ik regisseur Vadim Perelman dat ik aangenaam verrast ben: na het lezen van de synopsis ging ik met loden schoenen naar de première. Perelman: „Maar ik ook! Ik heb ook (holocaustfilms) Shoah en Son of Saul gezien. Bij die laatste film beefde ik na afloop over mijn hele lichaam. Dit is zo’n delicaat onderwerp, dit kon zo makkelijk ontsporen. Ik ben enorm opgelucht, al werd er naar mijn smaak wel iets te veel gelachen.”

Humor en Holocaust: een brisante combinatie. Nazi’s kunnen grappig zijn, hun misdaden ook? Zoiets lukte La vita è bella, die in 1998 drie Oscars won. Maar die film heeft weinig gemeen met Persian Lessons, die doet denken aan Stalag-films en -series als The Great Escape, Colditz en Hogan’s Heroes: krijgsgevangenen zijn domme Duitsers te slim af. Maar dit is geen sportief ontsnappingsspel, dit is eenzaam overleven in het voorportaal van de hel waar je voor straf of omdat iemand een ochtendhumeur heeft een nekschot krijgt. Dan klinkt een lach snel hol.

Als film kent Persian Lessons onwaarschijnlijke, soms ook ongerijmde momenten; gedrag – de rancune van SS’er Max tegen Gilles – wordt niet altijd gemotiveerd. Dat deze mix van farce en tragiek werkt, is een mirakel. Dat dankt de film aan de chemie tussen de Argentijnse acteurs Nahuel Pérez Biscayart als Gilles en Lars Eidinger als de gefrustreerde bullebak Koch. Voor hem groeit de taalles uit tot een soort therapie bij een ongewoon sensitieve therapeut: Gilles’ leven staat immers continu op het spel. Biscayart in Berlijn: „Koch is enorm wantrouwig, maar wil geloven dat Gilles echt een Pers is, zeker als hun onmogelijke relatie intiemer wordt. Ze scheppen samen een soort fictie.”

Kampbeulen

Humanisering van de SS: ook lastig. Waar wordt begrijpen vergeven? In Persian Lessons zijn kampbeulen rancuneus, kleinzielig, ambitieus, verliefd, jaloers. Onderling dan: gevangenen zijn onmensen, objecten, vee om je op uit te leven. Pérez Biscayart: „SS’ers mogen schreeuwen, krijsen en zelfs huilen, elke emotie eruit gooien. Zij zijn volledig de baas en daarom elke schaamte voorbij. Gilles moet juist altijd op zijn hoede en berekenend zijn, hij mag geen stress tonen. Best lastig, want speel ik hem te kalm dan denken kijkers: wat is dat voor een dooie vis? Heeft hij geen gevoel? Je zit klem tussen de SS en de zaal, als het ware.”

Volgens Vadim Perelman maakt humaniseren van de SS hun misdaden juist griezeliger en relevanter. „In holocaustfilms zijn SS’ers vaak robots die bevelen blaffen. Ze moorden zonder twijfel of moraal en zijn hooguit even menselijk als ze dronken zijn. Robots zijn geprogrammeerd: zet de knop om en alles is weer oké. Zo maak je het de kijkers te gemakkelijk: zoals die SS’ers kunnen wij nooit zijn. Maar SS’ers zijn gewone mensen, hun gedrag is een keuze.”

Persian Lessons is een soort comeback voor Vadim Perelman, een Oekraïner van Joodse komaf die in 2003 prachtig debuteerde met de voor drie Oscars genomineerde tragedie van misverstanden House of Sand and Fog. Dat krediet verspeelde hij met paranormale thriller The Life Before Her Eyes (2008); daarna verdween hij onder de radar met reclamewerk, Russische komedies en tv-series.

Perelman zegt dat hij zich niet schaamt voor een kerstkomedie als Yolki 5; in 2016 had hij geld nodig en moest hij sowieso naar Moskou omdat een geliefde anders uit zijn leven verdween. Dat uitstapje leidde bovendien tot Persian Lessons: zijn Russische producer trok na de opnames het script van Ilja Zofin uit de la, Perelman vertaalde dat in het Engels en daarna in het Duits. „Het sprak mij direct aan. Ik ben als Joodse jongen opgegroeid in Kiev toen dat nog onder de Sovjet-Unie viel. Wij wisten van de afschuwelijke slachting die de nazi’s in het ravijn van Babi Yar hadden aangericht, maar leerden op school dat het om partizanen ging. Dat het Joden betrof, werd niet vermeld.”

Nepwoordenboek

Financiering en casting verliepen vlot, een oude fabriek bij het Wit-Russische plaatsje Babroesjk dat ooit deel uitmaakte van Stalins Goelag werd omgebouwd tot Frans doorgangskamp. Toen pas ontdekte Perelman tot zijn horreur dat het script van Zofin akelig leek op een kort verhaal van de Duitse scenarist Wolfgang Kohlhaase, Erfindung Einer Sprache. Daar overleeft een Joodse gevangene het vernietigingskamp door zijn Kapo nep-Farsi te leren. Perelman: „Ik geloof oprecht dat Zofin dat verhaal nooit heeft gelezen. Maar er was maar één oplossing: we kochten de rechten en Kohlhaase staat nu op de rol als co-scenarist.”

Perelman hield aan Persian Lessons een nep-Farsisch woordenboek van 600 woorden over. „Een linguïst van de Universiteit van Moskou heeft die taal voor me verzonnen, maar ik wilde iets tastbaars. De film gaat ook over iets meer dan een Joodse man die de SS te slim af is.” Dat besef je als kijker in de finale, een emotionele uppercut. Overleven gaat in nazikampen ten koste van anderen: ziedaar ‘survivor’s guilt’. Ook Gilles moet sluw en gewetenloos manipuleren, maar door te overleven blijkt hij een gedenkteken voor de doden op te richten. Maar half geloofwaardig, toch geeft dit ontroerende einde Persian Lessons ook nog diepgang.