Opinie

Naar de bios voor een ‘orgie van geweld’

Coen van Zwol

Wilt u een echte ‘orgie van geweld’ zien? Dat kan (hopelijk) begin december bij New Order. In die film viert Marianne haar bruiloft terwijl elders in Mexico-Stad rellen woeden. Wat de raddraaiers willen? Geen idee, ze gooien met groene verf. Niet in Mariannes wijk van villa’s en metershoge muren natuurlijk. Daar drinkt de jeugd shotjes terwijl hun ouders fluisteren: „Zeg, die vergunningen liggen klaar hoor.”

Tot gewapende paupers plots over de muren klauteren en personeel en lijfwachten zich bij hen voegen. Het vernielen, plunderen, mishandelen en moorden kan beginnen. „Altijd maar over ons heenlopen, schoften”, gilt het ooit zo volgzame dienstmeisje.

New Order (Nuevo Orden) van Michel Franco is een grimmige film: Franco had drieduizend figuranten om deze nachtmerrie van de elite te realiseren. De bourgeoisie blijkt machteloos als doelwit van sociale rancune én van een meedogenloze afpers-operatie door het leger, dat de massale rellen even gedoogt om de geesten rijp te maken voor een fascistische nieuwe orde.

Sciencefiction van de nabije toekomst, vreest Michel Franco: een ‘orgie van geweld’ waarbij de rellen in Rotterdam kinderspel zijn. Franco treft de opwinding en wellust van het straatgeweld, de carnavaleske, bevrijdende onderstroom. Opgekropte spanningen komen eruit. De kater is massief.

In de bioscoop laten films je graag een rel beleven: een beetje cinefiel zag al tientallen filmrellen. Soms blijkt het de ontknoping. In Scorseses Gangs of New York bieden de in bloed gesmoorde ‘draft riots’ van 1863 Leonardo DiCaprio de gelegenheid zijn mes in de ribben van de oude orde te steken, belichaamd door Daniel Day-Lewis. Zo’n zuiverende finale kent ook Joker: het nieuwe Gotham City van Batman en de Joker wordt geboren in een orgie van straatgeweld.

De rel blijkt soms creatieve destructie: op de ontlading volgt een nieuw begin. De kaarten zijn opnieuw geschud, overlevenden schuifelen verdwaasd uit de rook en het puin naar een onbekende toekomst. Zo bezien heeft de rel best mooie kanten, zeker als je een revolutionair bent. Elke revolutie begint immers met een rel. De Franse barricade is van oudsher een plek voor heldhaftige solidariteit, de Sovjet-cinema ontwikkelde de choreografie van de rel, met de woelende massa als personage.

Toch zie je sinds de jaren negentig nog maar zelden heroïsche rellen in films. Het blijken tragische erupties van uitzichtloosheid, zoals in Do The Right Thing. Van mensen die de mars der geschiedenis niet kunnen bijbenen, zoals in Billy Elliot. Het is vermoedelijk door het gemis van ideologie dat we de rel louter ervaren als een nihilistische ‘orgie van geweld’. In de recent banlieuefilm Les Misérables spannen zelfs jihadisten en drugsdealers met de politie samen om een uitbarsting te voorkomen. Helaas: boys will be boys.

Helder dus: de film is bourgeois. V for Vendetta (2006) is de zeldzame uitzondering: die omarmt de rel en zelfs terrorisme in de strijd tegen fascisme. Het Guy Fawkes-masker uit V for Vendetta duikt sindsdien bij elk protest op. Een omstreden film. En kennelijk een gat in de markt.