Wat moeten de media met Forum voor Democratie? Negeren of benoemen? Uitnodigen of buitensluiten?

Journalistiek De dreigende taal van Forum voor Democratie in de Tweede Kamer galmt nog na en stelt ook media voor ingewikkelde dilemma’s. Hoe noem je zo’n partij en haar politici eigenlijk? Wat voor aandacht geef je ze? En nodig je ze nog wel uit voor talkshows? Een rondgang langs redacties en deskundigen.

Forumleider Thierry Baudet staat de pers te woord, dit voorjaar op het Binnenhof.
Forumleider Thierry Baudet staat de pers te woord, dit voorjaar op het Binnenhof. Foto David van Dam

Ineens kon je het begrip weer horen rondzingen, althans in sommige mediakringen: een cordon sanitaire. Dit begrip drukt de gedachte uit dat het politieke debat gevrijwaard dient te blijven van extreem-rechtse uitingen. Sinds de opkomst van sociale media heerst het idee dat zo’n streven hopeloos achterhaald is. Alles wat je als gevestigde media of als gevestigde politiek probeert te negeren komt via sociale media toch wel aan de oppervlakte. Politicologe Léonie de Jonge van de Rijksuniversiteit Groningen onderzocht cordons sanitaires in Wallonië en Luxemburg, waar nieuwsmedia samen afspraken om radicaal-rechts geen aandacht te geven: „Daarvoor is het hier veel te laat”, zegt ze. „Dat werkt alleen als een partij net aan het opkomen is.”

Maar wat te denken van een partij die het creëren van maatschappelijke beroering via de media doelbewust inzet als strategie? Een partij, bovendien, die aanhangers die andere Kamerleden intimiderende mails sturen luidkeels prijst. Waarvan een Kamerlid (Van Houwelingen, FVD) een ander Kamerlid (Sjoerdsma, D66) in een plenair debat dreigend waarschuwt: „Uw tijd komt nog wel, er komen tribunalen.” De radicalisering van Forum voor Democratie stelt media voor nieuwe vragen en dilemma’s. NRC maakte een rondgang langs journalisten en wetenschappers en sprak over de hoofdbrekens die de beweging van Thierry Baudet redacties soms oplevert.

Léonie de Jonge ziet een verschuiving. „Sinds de moord op Pim Fortuyn was de lijn: alles en iedereen moet gehoord worden. En nu zie je voor het eerst dat media zeggen: ho, maar dit gaat te ver. Er is kennelijk tóch een lijn die je niet over mag, als populist. Blijkbaar is dat: bedreigingen.”

Dilemma 1: negeer je FVD of leg je het onder een vergrootglas?

Even leek het woensdag of al tot een cordon sanitaire was besloten. Het NOS-journaal besteedde om acht uur ’s avonds geen aandacht aan het dreigement van Kamerlid Van Houwelingen. Dat was voer voor speculatie: had de NOS besloten de kwestie te negeren? Geenszins, vertelt hoofdredacteur Marcel Gelauff. „We hadden ’s middags een substantieel stuk online, het stond op teletekst en in het late Journaal zat een reactie van de Kamervoorzitter. Voor het Journaal van acht uur zijn we gaan proberen een breder verhaal te maken. We wilden ook meegeven waaróm het gezegd werd en wat de betekenis ervan is. Maar dat kregen we voor acht uur gewoon niet voor elkaar. We konden geen mensen vinden die er op die termijn met ons over wilden praten.” Een dag later kwam de kwestie alsnog uitgebreid aan bod in het Journaal van acht uur – met commentaar van onder meer demissionair premier Rutte (VVD).

Lees ook dit artikel: Op1 zei nee tegen FvD, in een studio die spekglad moet zijn geweest van de boter die de hoofden afdroop

De Telegraaf ruimde daags na het incident slechts een tweekolomsbericht voor de kwestie in. „Alles is voorbedachte rade, het is allemaal tactiek. Zo moet je er voortdurend naar kijken”, zegt commentator Wouter de Winther daarover. De maandag voor het jongste incident schreef zijn krant wel over het groeiend ongemak bij partijen over Forum. „We varen onze eigen koers.”

Hoofdredacteur Cees van der Laan van Trouw verwijst naar het redactiestatuut, waarin Trouw zich als taak stelt de parlementaire democratie te verdedigen. Is die nu niet in het geding? „Baudet ondermijnt die, dat zie je gebeuren en hij radicaliseert daarin. Forum roept op om in verzet te komen tegen parlementaire besluiten.”

Helemaal negeren is volgens hem in ieder geval geen optie. „Ik vind ook dat andere fracties moeten blijven reageren als Baudet en anderen van Forum het woord nemen. Blijven weerspreken. Net zoals wij over Forum blijven schrijven. Kritisch, in verslaggeving en in commentaren.”

Journalist Chris Aalberts volgde Baudet in zaaltjes en op pleinen enkele jaren op de voet, op twitter, voor de website TPO en in zijn boek, De partij dat ben ik, over Forum. Hij verwijt media dat ze de partij niet veel meer onder een vergrootglas leggen. „Je kon twee jaar geleden al zien dat Baudet een extremist is die er niet voor terugdeinst om allemaal mensen te intimideren. Om dat door te hebben moest je denk ik vaker in die zaaltjes zijn en minder op het Binnenhof. Want op het Binnenhof gedroegen ze zich, tot afgelopen woensdag, wat netter.”

Moet NRC deze partij niet nadrukkelijker onder de loep nemen? „We hebben een vuistregel dat we niet zomaar van incident naar incident lopen”, zegt NRC-hoofdredacteur René Moerland. „De gebeurtenis moet ergens voor staan. We hadden woensdag vrij snel een nieuwsbericht online, dat in de krant van de volgende dag kwam. Daar was die ochtend wel discussie over op de redactie: hadden we niet toen al meer perspectief kunnen schetsen?” Dat gebeurde vrijdag in twee stukken.

„FVD is een bijzondere partij in Nederland en de radicalisering ervan is absoluut een thema dat we moeten volgen en blootleggen met onderzoekende journalistiek.”

Lees ook dit artikel: Bij het verslaan van extremisme hoort meer dan morele verontwaardiging

Vorige week werd ook gewezen op de rol die media zouden hebben gespeeld in het ‘groot maken’ van Baudets beweging. Kijkt Moerland, die pas in 2019 aantrad als hoofdredacteur, met spijt terug op het feit dat Baudet in 2011 en 2012 columnist van NRC was? „Je kunt niet op grond van latere ontwikkelingen zeggen dat er eerder een andere keuze gemaakt had moeten worden. Niemand had kunnen voorspellen dat de columnist Baudet later zo ver zou gaan in zijn extreem-rechtse contacten.”

Dilemma 2: nodig je FVD’ers uit voor talkshows of debatten?

Op1-presentator Charles Groenhuijsen maakte woensdag een opvallend statement, nadat Thierry Baudet zich op Twitter verontwaardigd had getoond dat zijn collega Van Houwelingen zijn dreigementen niet mocht komen toelichten: „Mensen die anderen bedreigen of daartoe oproepen zijn niet welkom bij de tafel van Op1.”

WNL-voorzitter Bert Huisjes, die de talkshow coördineert, nuanceerde dat een dag later: „Dat is geen omroepbreed beleid.” Ook RTL gaf aan politici niet op voorhand te willen uitsluiten van programma’s als Jinek. „In onze optiek moet je iedereen kritisch kunnen bevragen.”

Mediawetenschapper Vincent Crone, die aan de Universiteit Utrecht de geschiedenis van televisie bestudeert, is het daar op zich mee eens. „Maar dan is er wel heel een ander format nodig. Alle talkshows lijken nu een hotellobby waarin een aantal gasten gezellig het nieuws van de dag doornemen. Een politicus die daar aanschuift, kan zich dan ook even empathisch tonen over een slachtoffer of meepraten over, bijvoorbeeld, het nieuwe album van Karin Bloemen. In andere tijden kan dat misschien, maar politici in deze tijden moet je serieuzer bevragen.”

Pauw & Witteman en Barend & Van Dorp ruimden weleens een hele avond in voor één gast, herinnert hij zich. „Zoals Nieuwsuur dat deed tijdens de vorige verkiezingen. Je komt dan in zo’n programma om je te verantwoorden, niet om gezellig te kletsen. En als je niet komt, zegt dat óók iets.”

Claes de Vreese, hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam, vindt het verstandig dat Op1 „even een time-out” inlaste. „Maar het is niet zo verstandig om te zeggen: je komt er nooit meer in. Dan krijg je de vraag die ook bij de verbanning van president Trump van Twitter speelde: is het wel fair om iemand zonder einddatum uit te sluiten?”

Lees ook dit artikel: Baudet is wat hij zelf vervloekt: thuisloos

De Winther van De Telegraaf is vaste gast bij RTL-praatprogramma Jinek. Hij vond het juist niet zo sterk van Op1 om Van Houwelingen niet aan tafel te vragen. „Niet om flauw te doen over de presentatoren, maar ik denk dat Jeroen Pauw bijvoorbeeld een heel stevig gesprek zou kunnen voeren met iemand die zulke waanideeën heeft.”

Dilemma 3: noem je FVD extreem-rechts, radicaal-rechts of fascistisch?

VVD’ers mag je als journalist best liberaal noemen, en aanhangers van CDA zullen niet opstuiven als je hen christelijk noemt, maar Forumleider Baudet fascistoïde noemen is wat anders. Want termen als ‘nazi’, ‘racist’ en ‘fascist’ zijn ook scheldwoorden – en historisch beladen.

Hoewel Forum in veel media nog steeds een radicaal-rechtse partij heet te zijn, is de partij zowel in gedrag als woordgebruik extreem-rechts, aldus Cas Mudde, politicoloog aan de Universiteit van Georgia. Forum-politici als Baudet en Pepijn van Houwelingen hebben zo vaak de parlementaire democratie aangevallen dat de officiële partijteksten niet meer overtuigen, legt Mudde uit. „Daarbij vertoont de partij andere trekken die met extreem-rechts verbonden zijn, zoals antisemitisme, historisch revisionisme en racisme.” Volgens Mudde is het op grond van kwalitatieve verschillen belangrijk FVD te onderscheiden van radicaal-rechtse partijen als PVV, JA21 en Groep van Haga. Mudde: „Mocht de term extreem-rechts te sterk zijn, dan is uiterst rechts een optie, de Nederlandse vertaling van ‘far right’, die zowel radicaal-rechts als extreem-rechts omhelst.”

NRC schreef zaterdag in het commentaar over FVD als „de extreem-rechtse beweging die ze steeds meer is geworden”. De Ombudsman van NRC leek het in april al „terecht als de krant in elk geval die partij extreem-rechts zou noemen”.

Mediawetenschapper Crone pleit er juist voor de partij fascistisch te noemen. „Vanuit politicologisch perspectief is daar geen enkele discussie over. Ze hebben illiberale opvattingen en trekken de gevestigde instituties voortdurend in twijfel.” Fascisten ervaren het gevoel dat ze leven in een overweldigende crisis. Uit een periode van vernietiging of verval moet een radicaal nieuw begin komen, een nationale wedergeboorte. De autoritaire leider moet dit voor elkaar krijgen. Wie zijn partij tegenspreekt is een verrader.

Baudet zei over de actiegroep Police for Freedom, die bij demonstraties gewelddadige ‘defend’-groepen tolereerde: „Ik bewonder de mensen die daar bij zitten en ik steun ze waar ik kan.” En over de democratie, overigens al in oktober 2017: „Het allerbeste zou zijn als wij absolute heersers zijn. In het parlementarisme kun je geen grote beleidswijzigingen doorvoeren.”

Met medewerking van onze redacteuren Juurd Eijsvoogel, Bart Hinke, Süeda Isik, Karel Smouter en Wilfred Takken.

Correctie (21 november 2021): in een eerdere versie van dit artikel stond een tweetal namen abusievelijk verkeerd gespeld. Dat is hierboven aangepast. Ook is de passage over het gewelddadige karakter van actiegroep Police for Freedom genuanceerd. Niet de actiegroep zelf, maar ‘defend’-groepen op hun demonstraties kunnen als ‘gewelddadig’ worden gekenschetst.