Opinie

Het voorziene ongeluk voor de democratie

Tom-Jan Meeus

In zijn essay Na de tweedeling (1985) muntte oud-premier Joop den Uyl (PvdA) ‘de boel bij elkaar houden’ als ideaal. Talrijke politici namen dit later over, van Cohen tot Rutte: in de eerste plaats moet de overheid voorkomen dat de maatschappij uit elkaar valt. Corona is dus een pijnlijke zelfconfrontatie. In achterstandswijken is de argwaan voor vaccinatie vanzelfsprekend, beschreef Lotfi El Hamidi in NRC: te vaak hebben mensen er ervaren dat de overheid niet te vertrouwen is. Elders in de maatschappij blijkt de gedachte dat mensen hun gedrag óók aanpassen om anderen te beschermen duidelijk niet diep ingedaald. De mobiliteitscijfers lieten vorige week zien dat bijna niemand het thuiswerkadvies naleefde. Het idee dat we corona ‘alleen samen onder controle krijgen’ is dus passé: dat moeten ‘anderen’ blijkbaar maar doen.

Een complicatie is ook dat sommige partijen de verdeeldheid uitspelen, en de onvrede en agressiviteit voeden. Vrijdag zei een lokale FVD-lijsttrekker in Brabant op een FVD-podium: „Wij hebben geschiedenis geschreven: de ondermijning van de democratie, we waren erbij.” Baudet stond ernaast en deed razend enthousiast.

Dit afglijden is al jaren gaande - de misdragingen van FVD’ers in de Kamer vorige week passen in het patroon. Wel kijk je soms op van ‘deskundigen’ die uitleggen hoe moeilijk het zou zijn FVD te verslaan. Blijkbaar is het voor sommigen vooral moeilijk FVD moedig te verslaan.

Een voorbeeld. Toen Gökmen T. twee dagen voor Baudets grootste zege (Provinciale Statenverkiezingen, 2019) vier mensen doodschoot in een Utrechtse tram, was FVD de enige partij die weigerde de campagne op te schorten. Hiddema verklaarde beteuterd dat ze de zege „verdorie” niet meer lieten „wegglippen”. Dat de partij zich fundamenteel onfatsoenlijk gedroeg, tegenover nabestaanden en andere partijen, hield hem en Baudet duidelijk niet bezig.

En het interessante was: nadat FVD die week de grootste werd, en Baudet zijn beruchte boreale rede hield, hoorde je hier bijna geen journalist over. Wel laakten verslaggevers op televisie dat winnaar Baudet eerder was bekritiseerd om zijn onfatsoen. Het is de dubbelzinnigheid waarin zoveel reporters gevangen zitten: sinds Fortuyn durft niemand meer een verkiezingszege van Nieuw Rechts te missen of bekritiseren, en dus misten media destijds dat er toen al stapels aanwijzingen waren dat hier wel eens een ongeluk voor de democratie kon gebeuren.

Nu blijkt het bijna wekelijks, tijdens een taaie crisis, en de échte vraag lijkt me hoe het voor media zo lastig kon worden de democratische rechtsorde expliciet te verdedigen. Want als dat niet meer lukt, is de boel bij elkaar houden sowieso een illusie geworden.

Correctie (22/11): in een eerdere versie van deze column stond dat Gökmen T. in een Utrechtse tram drie mensen doodstak, in plaats van vier mensen doodschoot. Dat is hierboven aangepast.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft elke dinsdag op deze plek een column.