Waarom ging het uitgerekend dit weekend weer mis?

Geweldsexplosie De vierde landelijke eruptie van geweld in de coronacrisis was dit weekend een feit. Waar komt al die agressie vandaan?

Uitgebrande politieauto, vrijdagavond in Rotterdam.
Uitgebrande politieauto, vrijdagavond in Rotterdam. Foto JEFFREY GROENEWEG/ANP

En wéér is het raak. Na de ontspoorde protesten in de eerste lockdown, de gewelddadige ‘coronazomer’ van 2020 en de avondklokrellen van begin dit jaar, was er dit weekend voor de vierde keer in de coronacrisis een uitbarsting van geweld.

In Rotterdam vond vrijdagavond een ongekende geweldsexplosie tegen politie en hulpverleners plaats. Ook op zaterdagavond en zondagavond was het op veel plekken in het land bal: vuurwerk, vernielingen, stenen naar de politie. Tientallen relschoppers werden gearresteerd, van Urk tot Roermond en van Bunschoten tot de Haagse Schilderswijk. In Emmen werd een teststraat in de fik gestoken.

Het patroon van de gewelddadigheden was hetzelfde als bij de avondklokrellen in februari. Eerste avond: te weinig agenten ter plekke, omdat de politie de enorme opkomst niet had voorzien. Hevig geweld. Tweede avond: copycat-gedrag in andere steden en dorpen. Minder geweld, omdat de politie nu wel op sterkte was.

Waarom ging het uitgerekend dit weekend weer mis? Afgaande op socialemediaberichten speelden er in Rotterdam in ieder geval drie zaken, zegt veiligheidsexpert Marnix Eysink Smeets van de Hogeschool InHolland. „Er was woede over mogelijk 2G-beleid. Voetbalsupporters mogen sinds een week niet meer naar wedstrijden. En op vrijdag werd ook een algemeen vuurwerkverbod aangekondigd voor Oud en Nieuw. Dat ligt gevoelig in de wijken waar de mensen vandaan komen die de boel op z’n kop zetten.”

Net als bij de avondklokrellen reageerden gezagsdragers hevig verontwaardigd en stelden stevige straffen in het vooruitzicht . Minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) kondigde snelrecht aan voor relschoppers. Volgens Henk van Essen, korpschef van de Nationale Politie, is het geweld tegen de politie tijdens de coronacrisis een nieuwe grens over gegaan – met name omdat het nu gericht is op individuele agenten. De agressie tegen de politie was vrijdagavond zó hevig, dat agenten met scherp moesten schieten – iets wat in Nederland zelden gebeurt. De laatste keer was meer dan tien jaar geleden, bij de strandrellen in Hoek van Holland.

Niet op één hoop gooien

Toch is het belangrijk het geweld van dit weekend niet op één hoop te gooien met álle coronaprotest, benadrukken veiligheidsexperts. Er is niet zoiets als ‘het coronaverzet’. In Rotterdam vielen de relschoppers grofweg uiteen in twee categorieën. Eén: vechtersbazen die volgens Grapperhaus en burgemeester Ahmed Aboutaleb een relatie hebben met de harde kern van Feyenoord en andere clubs. Twee: jonge jongens met hoodies en scooters, vaak minderjarig – dezelfde jongeren die de motor vormden achter de avondklokrellen. Veel principiële tegenstanders van het coronabeleid zullen er in Rotterdam niet geweest zijn: protestborden werden amper gesignaleerd.

In Amsterdam was op zaterdag óók een protest tegen coronaregels. Hoewel de opkomst met enkele duizenden mensen vele malen hoger lag dan in Rotterdam, liep het in de hoofdstad niet uit de hand. De demonstranten liepen vanaf de Dam een mars door de binnenstad. Bepaald gezellig was de sfeer niet: demonstranten droegen rouwbanden (aanleiding: nepnieuws over een demonstrant in Rotterdam die zou zijn overleden) en maakten agenten uit voor moordenaars – maar het bleef rustig.

Het publiek in Amsterdam was, anders dan in Rotterdam, wél gekomen om echt te demonstreren.

Tweede pandemie

Veiligheidsexpert Eysink Smeets zegt dat er in het kielzog van corona een „tweede pandemie” gaande is: „eentje van stress, onzekerheid en frustratie door corona en het coronabeleid. Geweld is net een virus: het besmet mensen die er in hun normale leven al sneller toe geneigd zijn.”

Die ‘tweede pandemie’, zegt Eysink Smeets, „wordt door de overheid onderschat. En het eigen vermogen om ermee om te gaan, wordt óverschat.” Als voorbeeld noemt Eysink Smeets het besluit tot een vuurwerkverbod. „Het OMT wilde niet adviseren over de effectiviteit wegens een gebrek aan data, maar het Veiligheidsberaad kon kennelijk wél met zekerheid zeggen: een verbod leidt tot een daling van het aantal ongevallen. Dat verhaal rammelt, dat voelen de mensen.”

Volgens criminoloog Marijke Drogt (Hogeschool Leiden) is „onderbelicht” hoeveel mensen „gewoon plezier beleven aan zo’n avond”. Drogt noemt dit ‘het carnaval van de criminaliteit’. „Het is de escape van een avondje abnormaal doen. Lekker rellen met de ME.”

Lees ook:Vroeger heette dat gewoon brommerjeugd

Een prangende vraag na dit weekend: hoe lang houdt de politie het nog vol? De Amsterdamse politiechef Frank Paauw toonde zich somber. „De kritische grens is in zicht”, zei hij zondag bij het discussieprogramma Buitenhof. Paauw wees erop dat de politie „de personificatie van heel veel ongenoegen in de maatschappij” is geworden - en daarmee een doelwit van demonstranten en relschoppers.

Dat belooft weinig goeds voor komende winter. Zeker als er „lange maanden van geweld tegen de overheid en de politie” aankomen, zoals de voorzitter van de Nederlandse Politiebond dit weekend voorspelde.