Franse politici vallen over genderneutraal voornaamwoord ‘iel’

Franse taalstrijd Woordenboek Le Petit Robert omschrijft ‘iel’ als een manier om naar een persoon te verwijzen ongeacht hun geslacht. Brigitte Macron kan het niet verkroppen: „Er zijn twee voornaamwoorden: il en elle, en dat is goed zo”.

Brigitte Macron en minister Jean Michel Blanquer op schoolbezoek in Parijs.
Brigitte Macron en minister Jean Michel Blanquer op schoolbezoek in Parijs. Foto Jeanne Accorsini/SIPA Press

Zelfs de first lady heeft zich in het debat gemengd over de beslissing van woordenboek Le Petit Robert om het genderneutrale voornaamwoord ‘iel’ op te nemen in zijn volgende editie, als alternatief voor ‘il’ (hij) of ‘elle’ (zij). „De Franse taal is zo mooi. Er zijn twee voornaamwoorden: il en elle, en dat is goed zo”, zei Brigitte Macron vorige week tijdens een bezoek aan een Parijse school in het gezelschap van Onderwijsminister Jean-Michel Blanquer. Die laatste had zich al eerder boos gemaakt. „Inclusieve spelling is niet de toekomst van de Franse taal,” schreef Blanquer op Twitter.

Le Petit Robert omschrijft ‘iel’ als een manier om naar een persoon te verwijzen ongeacht het geslacht. In het Engels gebruiken non-binaire personen het woordje ‘they’ maar in het Frans werkt die derde persoon meervoud niet: je komt dan opnieuw uit bij ‘ils’ of ‘elles’. Vandaar dus iel, als in: „Iel habite à Paris.”

Uitgever Le Robert heeft zich verdedigd tegen de ophef. Het woord ‘iel’ wordt nog niet veel gebruikt, aldus directeur Charles Bimbenet. Daarom staat er ook 'zeldzaam' bij. Maar er is de afgelopen maanden wel sprake van een sterke groei. „Bovendien is het woordje niet zomaar te begrijpen. Daarom leek het ons nuttig om de betekenis ervan te verduidelijken voor wie het tegenkomt. Het staat vervolgens iedereen vrij om het woord te gebruiken of juist te verwerpen.”

Engels sluipt binnen

Knoeien met de Franse taal ligt altijd gevoelig, ook al lijken pogingen om het gebruik van Engelse woorden te bannen geheel te zijn opgeven. Zelfs de Franse spoorwegen gebruiken tegenwoordig verbasterde namen als Ouigo (‘we go’) en Izy (‘easy’) om hun treinen aan te prijzen.

Het geslacht van woorden is altijd een heikel probleem geweest omdat in het Frans traditioneel het mannelijke altijd primeert, bijvoorbeeld om beroepen (professeur, auteur) aan te duiden. De Académie Française, die over de Franse taal waakt, heeft in 2019 beslist dat het vervrouwelijken van woorden die op -eur eindigen geen bedreiging vormt voor de Franse taal. Professeure en auteure, maar ook écrivaine en autrice, zijn sindsdien toegelaten.

‘Dodelijk gevaar’

Moeilijker ligt het met le point médian, het tussenpunt. Vooral in linkse kringen is het al een tijdje gebruikelijk om in de aanhef van een brief of email punten te gebruiken voor de inclusiviteit. Beste lezers wordt dan bijvoorbeeld Cher.e.s lecteur.rice.s. De Académie Française noemde die puntjes in 2017 een „dodelijk gevaar” voor de Franse taal, en Onderwijsminister Blanquer heeft het gebruik ervan op school dit jaar verboden.

De Académie heeft zich nog niet uitgesproken over iel, maar parlementslid François Jolivet (die eerder dit jaar ook een verbod op tussenpunten eiste) heeft een boze brief geschreven waarin hij de instelling vraagt om een standpunt in te nemen. Want iel, zo schrijft Jolivet, „is de voorbode van de ‘woke’-ideologie die uit is op het vernietigen van onze waarden.”

De rechtse media en politici in Frankrijk zijn al jaren geobsedeerd door ‘wokisme’ en ‘cancel culture’ (een Franse vertaling is nog niet gevonden) die volgens hen een bedreiging zijn voor de Franse identiteit. Maar als de Académie zich uitspreekt, is het nog de vraag of dat veel effect zal hebben. De invloed van de instelling is tanende, getuige de beslissing daarvan vorig jaar dat het „la Covid” moest zijn, terwijl bijna iedereen in Frankrijk „le Covid” zegt.