Opinie

Bij het verslaan van extremisme hoort meer dan morele verontwaardiging

De ombudsman

En daar waren ze weer: de Forum-fractiegenoten Propaganda en Agitatie. Niet dat ze node werden gemist (ook in deze rubriek doken ze vaker op, niet tot ieders genoegen), maar in de media was het de laatste tijd tamelijk stil over de extreem-rechtse partij, die in hoog tempo een club is geworden voor trumpiaanse rode-pilslikkers, op patrouille in een alternatief universum waarin zij de vrije geesten zijn in een massa van tot-gevaccineerd-gemaakten.

Gelooft er dus nog iemand dat Forum voor Democratie ‘gewoon’ een excentriek partijtje is op de rechterflank? Met de dreiging van een tribunaal voor corona-misdadigers (vermoedelijk iedere bestuurder die het virus heeft geprobeerd te bestrijden) lijkt een Kamerlid van de partij dat nu te hebben opgehelderd.

NRC wijdde eerst een kort bericht aan het incident, gevolgd door uitgebreidere achtergrond en commentaar. De uitbarsting, die de Kamervoorzitter bracht tot de schoolse verzuchting „toch weer jammer”, werd dus niet genegeerd – en terecht.

Van diverse kanten – politicologen, mediacritici, ook lezers – klinkt al jaren de oproep om geen aandacht te besteden aan de partij en kopstukken ervan niet aan het woord te laten. Omdat ‘normalisering’ dit extremisme alleen maar zuurstof geeft. Trouwens, je hoort dat ook over klimaatontkenners, transfobe feministen, handelaren in fossiele energie, verkopers van rookwaren en andere moderne zondaars. Wie al die aanmaningen volgt heeft een dagtaak aan stoïcijns negeren (en een stuk minder kopij).

Niettemin, op zichzelf is de oproep om Forum-provocaties te negeren begrijpelijk. Nadat ze de Fortuyn-revolte hadden ‘gemist’ schoten veel media in een kramp en werd elke populistische oprisping groot nieuws. Dat is gelukkig veranderd. Sommige columnisten kunnen hem niet loslaten, maar het promillage Baudet in de journalistieke adem nam duidelijk af. Tegelijk stelde columnist Tom-Jan Meeus vast dat, terwijl je weinig meer vernam over Baudet, hij steeds verder radicaliseerde.

Met het jongste incident is die betrekkelijke stilte doorbroken, en dat is logisch. Dat het Forum louter te doen zou zijn om ‘aandacht’ (en je die dus niet moet geven, zoals je ook niet moet staren naar de zonderling met brommerhelm die op straat het verkeer staat te regelen) is maar het halve verhaal. Agitatie is een beproefd middel van elke revolutionaire beweging, maar geen doel op zich. Eerder maakte ik een half-serieus onderscheid tussen baudismen (de overtuigingen) en baudetterie (de agitatie). Het laatste, de aandachttrekkerij, dient het eerste: een radicaal wereldbeeld, dat frontaal botst met het ‘officiële’ of ‘voorgeschreven’ verhaal. Dat is de boodschap van deze verkeersontregelaars: niet wij zijn gek (of dom), maar jullie.

Overigens klinkt ook linkser-dan-links wel het criminaliserende verwijt dat het coronabeleid van het kabinet „misdadig” is – maar dan juist omdat er niet hard genoeg is ingegrepen.

Maar als je extreme geluiden niet wilt negeren, hoe moet je ze dan journalistiek behandelen?

Tot op zekere hoogte helpt: feitelijke weerlegging. Over het nut van zulke fact checks is veel getwist. Ook die zouden de onderzochte beweringen alleen maar helpen verspreiden, was de bedenking. Maar recent onderzoek in vier landen wijst uit dat ze wel degelijk zin hebben. Ze helpen burgers informatie te wegen en bronnen te beoordelen.

Cruciaal is eerder wát je checkt. Lang niet alles wat in ons jaar 2 na Corona aan onzin rondgaat, leent zich voor feitelijke verificatie. Het zou potsierlijk zijn om een fact check te doen van het QAnon-delirium dat we worden geregeerd door reptielwezens die zich voordoen als wereldleiders (een variatie op de mythe van een Joods wereldcomplot). Zoiets vraagt eerder om onderzoek en duiding: hoe verspreiden zulke ideeën zich, wie verzint (of betaalt) ze en wie geloven erin?

Ook het apocalyptische denken van Baudet is simpele fact checks voorbij, al blijft het geboden om op feitelijke onjuistheden te wijzen. Mits je de feiten zelf op een rijtje hebt natuurlijk. Want vraag of ze bij Forum écht geloven dat we allemaal een chip in ons hoofd krijgen, zoals een D66-Kamerlid recent deed (kennelijk in de veronderstelling dat iedereen wel wéét dat dit waanzin is), en een Forumlid zwaait prompt met een artikel over het internet of bodies, inclusief lijfelijke sensoren die besmetting detecteren. Ook deel van het probleem, deze studentikoze jongens lezen soms meer (en exotischer) dan hun ontmaskeraars kunnen bijhouden.

Maar het kán wel. Zie de reportages van de Haagse redactie over de afrekeningen binnen Forum, waar geen tribunaal aan te pas kwam. Of de columns van Meeus, die al jaren desinformatie en inconsistenties tussen politieke woorden en daden blootlegt. Een journalistiek geheugen helpt. Er is behoefte aan: een onthullend NRC-artikel uit 2016 over een ideeënroman van het Forum-Kamerlid werd deze week weer veel gelezen.

Historiseren helpt ook – eerder dan alleen morele verontwaardiging. Forums vergelijkingen met de Jodenvervolging zijn niet alleen ‘walgelijk’ (en zeker géén onderwerp voor een fact check), ze zijn vooral een perverse vorm van historische toe-eigening die bijdraagt aan relativering van de Holocaust en oorlogsleed. Ook dat is omineus, van links tot rechts.

Tegenover radicale afkeer van de politieke orde zou je tot slot een robuuste stellingname verwachten. Politicoloog Sarah de Lange nam het in een interview op voor de liberale (of pluriforme) democratie. Mooi. Het democratische midden mag dan weinig inspirerend zijn, het is het enige midden dat we hebben.

Reacties: ombudsman@nrc.nl Spreekuur elke maandag

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.