Raad van State diep door het stof voor eigen rol in de Toeslagenaffaire

Toeslagenaffaire De hoogste bestuursrechter komt na onderzoek met een hard oordeel over zichzelf. ‘We hadden ouders betere rechtsbescherming moeten bieden.’

Ouders die door de Toeslagenaffaire zijn getroffen lopen mee in een protestmars.
Ouders die door de Toeslagenaffaire zijn getroffen lopen mee in een protestmars. Foto Ramon van Flymen / ANP

Stevige zelfkritiek, excuses en de belofte dat het nooit meer zal gebeuren: in een vrijdag verschenen rapport gaat de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State diep door het stof voor de eigen rol in de Toeslagenaffaire. Na onderzoek komt de hoogste bestuursrechter tot de conclusie dat er „te laat” op de rem is getrapt bij de snoeiharde fraudeaanpak van de Belastingdienst. „Wij zijn te lang in de strenge groef blijven hangen en dat spijt ons enorm”, zei Bart Jan van Ettekoven, voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak, vrijdag in een toelichting op het rapport.

Tot 2019 onderschreef de Raad van State de ‘alles-of-niets’-lijn van de fiscus. Daarbij werden ouders, zelfs als er relatief kleine fouten werden gemaakt in formulieren, gedwongen om de kinderopvangtoeslag die ze jarenlang hadden ontvangen (en die soms in de tienduizenden euro’s liep) volledig terug te betalen. Van Ettekoven: „Ouders die in de problemen zijn gekomen omdat wij te lang de strenge lijn hebben toegepast, bieden wij onze excuses aan. We hadden deze ouders betere rechtsbescherming moeten bieden.”

Lees ook: Na de Toeslagenaffaire wil de bestuursrechter meer naar de burger gaan luisteren

Volgens Van Ettekoven zijn er structurele oorzaken aan te wijzen voor de Toeslagenaffaire. Zo was de wetgeving gefragmenteerd, burgers moesten tegen alle beschikkingen van de Belastingdienst apart in beroep komen. Ook rechters – waaronder de Afdeling bestuursrechtspraak - hadden daarom een versplinterd beeld. „Dat heeft niet geholpen”, zo zei Van Ettekoven.

Vanaf 2015 kreeg de Afdeling bestuursrechtspraak steeds vaker zaken op het bord waarbij burgers slechts een deel van de betaalde kinderopvangtoeslag niet konden verantwoorden, maar de Belastingdienst toch alle ontvangen subsidie terugvorderde. „De discrepantie tussen de geconstateerde tekortkomingen en de gevolgen voor burgers werden steeds groter”, zo zei Van Ettekoven. „Wij hebben hier intern mee geworsteld, we hebben halve maatregelen genomen, maar we hebben niet doorgepakt.”

Tijdens intern overleg is er door een minderheid op gewezen dat de ‘alles-of-nietslijn’ tot onrechtvaardige situaties kan leiden, maar een meerderheid vond de rechtseenheid (consequente uitspraken door verschillende rechters) belangrijker. „We zijn een juridische fuik ingezwommen”, zo zei Van Ettekoven, „waar we daarna slecht uit gekomen zijn.” Het politieke klimaat van zo’n tien jaar geleden is daarbij van invloed geweest: „Het moest allemaal streng, strenger, strengst.” De voorzitter rekent het zich extra aan dat er onvoldoende geluisterd is naar het standpunt van de Rechtbank Rotterdam, die al eerder besloot om de ‘alles-of-nietslijn’ te laten varen.

Van Ettekoven wees op de oneerlijke verhoudingen in de rechtszaal, omdat ouders zich vaak geen advocaat konden veroorloven. „We hebben gezien dat maar een zeer beperkt deel van de ouders met een advocaat hiernaartoe kwam.” De Afdeling Bestuursrechtspraak had deze ongelijkheid, ten opzichte van de wel goed vertegenwoordigde Belastingdienst, moeten compenseren door beter door te vragen, aldus Van Ettekoven: „De bestuursrechter moet de helpende hand bieden.”

Opmerkelijke verwijten

In het rapport staan opmerkelijke verwijten aan het adres van de Belastingdienst. Niet alleen hield de Belastingdienst stukken achter, maar ook schetste de dienst een veel te rooskleurig beeld van de mogelijke gevolgen voor de burgers die alles moesten terugbetalen. Zo kregen rechters te horen dat burgers een afbetalingsregeling konden krijgen van 100 euro per maand en dat na 24 maanden de rest van de schuld zou worden kwijtgescholden. „Daardoor kregen wij het idee: het besluit is heftig, maar de financiële gevolgen zijn te overzien”, zo zei Van Ettekoven. Uit gesprekken met advocaten is inmiddels vast komen te staan dat de praktijk vaak heel anders uitpakte, en dat de Belastingdienst tienduizenden euro’s terugvorderde. Daar had de Raad van State geen zicht op, zo zei Van Ettekoven, maar daar zijn „enorme financiële dreunen” uitgedeeld.

Van Ettekoven ging uitgebreid in op verwijten die Aleid Wolfsen, voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens, die deze week in Nieuwsuur de Raad van State betichtte van discriminatie in de Toeslagenaffaire. Van Ettekoven sprak van een „hele forse en ernstige aantijging”, die de Raad van State „verre van zich werpt”. Van Ettekoven heeft Wolfsen er persoonlijk over gebeld, zo vertelde hij: „Ik was flabbergasted. Ik heb gevraagd naar een uitleg, maar die is er niet gekomen.”