Reportage

Polen heeft nu eens wél de steun van de EU, in het Wit-Russische spel met migranten

Migratie De gecreëerde migratiecrisis aan de Pools-Wit-Russische grens kreeg deze week een nieuwe wending. Maar aan de Poolse kant van de grens gelooft nog niemand dat de crisis voorbij is.

‘Gebied dat onder de noodtoestand valt’ is de boodschap op het witte, onderste bordje: behalve bewoners en de autoriteiten mag niemand dit gebied aan de Poolse kant van de grens met Wit-Rusland in.
‘Gebied dat onder de noodtoestand valt’ is de boodschap op het witte, onderste bordje: behalve bewoners en de autoriteiten mag niemand dit gebied aan de Poolse kant van de grens met Wit-Rusland in. Foto Anna Liminowicz

Voor een crisis die om migranten zou draaien, zijn er in het toegankelijke deel van Oost-Polen bar weinig migranten te zien.

Tenminste, geen nieuwe, net uit Wit-Rusland aangekomen Koerden, Syriërs en Afghanen. Wel treffen we in een lokaal ziekenhuis Arsalan Azzaddin (60). Koerd van geboorte, spoedarts van beroep, en steun en toeverlaat van iedereen die uitgeput, onderkoeld of zelfs afgeranseld bij zijn eerste hulp in Bielsk Podlaski wordt afgeleverd.

„Mensen hebben soms een maand door het bos gezworven, met nauwelijks eten en drinken. Ze hebben fysiek en mentaal vreselijke dingen meegemaakt”, vertelt hij. „Maar als ik Koerdisch, Arabisch of Turks tegen ze praat, verschijnt er bijna altijd een glimlach op hun gezicht.” De migranten die hij helpt, hebben de Europese Unie bereikt – in ieder geval tijdelijk.

Op zijn telefoon laat hij foto’s zien van door vocht verschrompelde kindervoeten. Snijwonden en blauwe plekken die het werk van Wit-Russische agenten zouden zijn. Een vermagerde vrouw die onderweg een late miskraam kreeg. Hij valt af en toe stil en fronst om zijn tranen te bedwingen. Sinds hij veertig jaar geleden zelf Irak ontvluchtte, is hij niet meer zo geconfronteerd met het lijden van volksgenoten. „Dit is een politieke oorlog en ik zie daar van dichtbij de tragische gevolgen van.”

De politieke of ‘hybride’ oorlog met migranten als wapen woedt sinds de zomer. Als reactie op de staatskaping van een vliegtuig met een Wit-Russische activist aan boord, stelde de Europese Raad in juni straffere sancties in tegen het regime in Minsk. Toen schakelde dictator Aleksandr Loekasjenko een strijdmiddel in waarvan hij wist dat hij de EU ermee kon verdelen en beschadigen. Ontheemde Syriërs en Afghanen werden ingevlogen uit Beiroet en Istanbul. Een luchtbrug met Irak bracht grote aantallen Koerden naar Wit-Rusland. Zij betaalden duizenden euro’s voor vluchten, visa en verblijf in Minsk. Van daar, was hun beloofd, zouden ze met een bus naar Duitsland worden gereden.

All-inclusive van Beiroet naar Minsk

In werkelijkheid werden ze in de bossen en moerassen bij de grens met Polen of Litouwen aan hun lot overgelaten. En vervolgens heen en weer geduwd door grenswachten aan beide zijden. Tot Loekasjenko begin deze maand besloot de druk verder op te voeren en een paar duizend Koerden op één plek verzamelde, om bij het plaatsje Kuznica de inmiddels gemilitariseerde Poolse grens te bestormen. Polen stuurde duizenden troepen naar de grens en dreigde de NAVO in te schakelen. Rusland liet nucleaire bommenwerpers overvliegen.

Het leverde spectaculaire propagandabeelden op. Loekasjenko’s staatspersbureau stuurde foto’s de wereld in van in de vrieskou verkommerende kinderen. Poolse autoriteiten verspreidden video’s van donkere mannen die, aangezet door Wit-Russen in uniform, met stokken en stenen de prikkeldraadbarricade en grenswachten te lijf gaan. De landen beschuldigden elkaar van mishandeling van de migranten.

Waar Wit-Rusland deze week – onder begeleiding – enkele onafhankelijke internationale media toeliet in het gebied, is aan Poolse kant geen journalistieke verslaggeving mogelijk. Een circa drie kilometer brede strook langs de grens is verboden terrein voor media en hulpverleners. Pottenkijkers zijn niet welkom bij ‘pushbacks’ – de internationaal verboden maar in Polen gelegaliseerde praktijk van het terugduwen over de grens van mensen die asiel willen vragen. Al vonden naar schatting tienduizend migranten al hun weg naar Duitsland en belandden tientallen in het ziekenhuis van Azzaddin.

Gedoneerde spullen voor migranten op de brandweerkazerne in het Poolse plaats dorp Michalowo – melkpoeder, maandverband, blikken makreel, rijstwafels, panty’s.
Foto Anna Liminowicz
Asielzoekerscentrum in de Poolse stad Bialystock, in het noordoosten van het land.
Foto Anna Liminowicz
Asielzoekerscentrum in de Poolse stad Bialystock en Gedoneerde spullen voor migranten op de brandweerkazerne in het Poolse plaats dorp Michalowo

‘Brute aanval’

De Wit-Russische escalatie kwam luid en duidelijk binnen in Brussel, maar had niet het effect waar Loekasjenko op hoopte. In plaats van hem te apaiseren door de sancties af te zwakken, schroeft de EU deze op. Europese leiders, die over de rechtsstaat permanent met Polen in de clinch liggen, schaarden zich nu met grote woorden achter de oostelijke lidstaat. „We ervaren een hybride, brute, gewelddadige en onwaardige aanval die we alleen met kracht en eenheid kunnen beantwoorden”, zei Charles Michel, de voorzitter van de Europese Raad, in Warschau. „In overeenstemming met onze waarden”, voegde hij daar wel aan toe. Maar in plaats van Polen aan te pakken vanwege de pushbacks of te bewegen tot een humaner opvangbeleid, opperde Michel dat Brussel wel kan bijdragen aan de bouw van een grensmuur.

Bondskanselier Angela Merkel zei niet „Wir schaffen das” tegen Europa. Zij belde met Loekasjenko, die sinds hij in 2020 zijn eigen herverkiezing vervalste, internationaal persona non grata is, én diens suzerein Vladimir Poetin.

De Europese diplomatieke druk richtte zich intussen op de landen en luchtvaartmaatschappijen die de reizen naar Wit-Rusland faciliteren. Binnen tien dagen knepen Turkije, Irak, de Emiraten en Libanon de vluchten af. Donderdag reisden zelfs de eerste 430 migranten uit Minsk terug naar Irak. Met toestemming van Loekasjenko. Die lijkt te beseffen dat zijn strategie om de EU te overrompelen en lidstaten tegen elkaar uit te spelen – voorlopig – is mislukt. Duizenden migranten die in tentjes bij de grens bivakkeerden, zijn overgebracht naar een loods.

„Een positieve ontwikkeling”, zegt Witold Jurasz, een voormalig Pools diplomaat, onder andere in Minsk. „Maar het is veel te vroeg om te concluderen dat Loekasjenko en/of Poetin het opgeven.” Meer dan dat zij van de Europese reactie onder de indruk zijn, hebben ze Polen onderschat, denkt Jurasz. „De indruk die ik krijg van de Russische televisie, is dat ze verbijsterd zijn dat Polen de grens zo wist te verdedigen.”

Wakkert Poetin de migrantencrisis bewust aan?

Activist met dreadlocks

Al kort voor de deëscalatie van donderdag was het in het Poolse gebied net buiten de no-go- area opmerkelijk rustig. Paradoxaal genoeg, zeggen hulpverleners, zorgde de Wit-Russische samenklontering van migranten op één plek ervoor dat de laatste dagen minder van hen erin slaagden de grens over te steken. En, geven ze toe, de Poolse tactiek van de harde hand treft grotendeels doel. „Wat de Poolse regering doet is vreselijk. Maar het is ook zeer effectief gebleken”, zegt Purtas Pur, coördinator van WOSP, de grootste goededoelenorganisatie van Polen.

De activist met dreadlocks leidt in het dorp Michalowo een uit containers opgetrokken vrijwilligerskamp. Hij distribueert goederen aan hulpverleners die in de bossen migranten opsporen en voorzien van voedsel, dekens en medicijnen. De plaatselijke brandweerkazerne is volgestouwd met melkpoeder, maandverband, blikken makreel, rijstwafels en een onverklaarbare hoeveelheid panty’s, gedoneerd vanuit het hele land. Maar om Pur heen drinken hulpverleners oploskoffie en maken een sudoku, zo weinig hebben ze te doen in deze humanitaire crisis. Alleen in hoge nood vragen de migranten in Polen om hulp, liever reizen ze onopgemerkt door.

Toch heeft de migrantenroute sporen achtergelaten in het dunbevolkte oosten van Polen. Tussen de berken langs een weg verraden hoopjes natte kleren, afgedankte schoenen en voedselverpakkingen dat migranten hier bij mensensmokkelaars ingestapt moeten zijn. En in het grensgebied kwamen zeker elf mensen om, van wie er drie hier zijn begraven.

De situatie heeft bovendien de bevolking verdeeld. Dorpen dichtbij de grens zijn sinds in september de noodtoestand werd uitgeroepen, vrijwel volledig van de buitenwereld afgesloten. Leger en grenspolitie maken er de dienst uit. Ook daarbuiten heeft de politie allerlei controleposten ingericht om auto’s te inspecteren. En bewoners zijn het oneens over hoe de conservatief-nationalistische regering de migranten behandelt. De volle brandweerkazerne getuigt van medemenselijkheid. Maar de migranten én de activisten die hen willen helpen, worden lang niet overal verwelkomd. Burgers geven gehoor aan de oproep van de overheid om de politie te bellen als ze migranten aantreffen. Afgelopen week werden vijf auto’s van vrijwilligers van een medische ngo toegetakeld.

Arts Arsalan Azzaddin, zelf van Koerdische afkomst, behandelt in de Poolse plaats Bielsk Podlaski migranten uit het grensgebied.
Foto Anna Liminowicz
Voetwond van een migrant, op de mobiel van arts Arsalan Azzaddin, werkzaam in Polen.
Foto Anna Liminowicz
Arts Arsalan Azzaddin, zelf van Koerdische afkomst, behandelt in de Poolse plaats Bielsk Podlaski migranten uit het grensgebied.

Media vanuit New York tot Tokio

Eerder in de crisis namen activisten regelmatig media mee naar zogeheten ‘interventies’. Dat zijn momenten waarop migranten de no-go- area weten te doorkruisen en daarbuiten contact zoeken door hun locatie te delen. Hulpverleners mogen hen niet verder op weg helpen, maar kunnen wel eten, drinken, droge kleren en medische zorg brengen. En hen informeren over hun rechten in een asielprocedure. Journalisten kunnen op zulke momenten in beeld brengen wat mensen beweegt en wat ze hebben doorstaan om Europa te bereiken. Soms stonden tientallen verslaggevers en cameramensen om enkele verbouwereerde migranten heen.

Hulpverleners zijn daar terughoudender mee geworden en ook ziekenhuizen willen niet meer dat de pers hun patiënten bevraagt. Ook bij het enige open asielzoekerscentrum in de stad Bialystok, waar de deur is platgelopen door media vanuit New York tot Tokio, zijn journalisten niet langer welkom.

Wie daar ook aanklopt, is Jasem Ahmad (32). Hij is net aangekomen uit Athene, waar hij sinds 2011 woont en werkt. Hij is op zoek naar vermiste Koerdische familie. Een verre neef, diens vrouw en hun tweejarige zoontje vertrokken een maand geleden uit Irak, maar hebben al ruim een week niets meer van zich laten horen. „De vader is advocaat. Ze hebben 12.000 euro betaald voor wat een eenvoudige en legale reis leek”, zegt Ahmad. Geloofden zijn familieleden echt dat de reis via Wit-Rusland zou slagen? „Ergens weet je dat het te mooi is om waar te zijn. Maar als je wanhopig naar Europa wilt, waag je het toch.”

In zijn in pasteltinten geschilderde ziekenhuis verbaast Arsalan Azzaddin zich over de naïviteit van zijn internationale patiënten. De wereld is veranderd sinds hij veertig jaar geleden tijdens de Iraaks-Iraanse oorlog de dienstplicht van Saddam Hoessein ontliep door als toerist naar communistisch Polen te komen. Hij mocht blijven om daar medicijnen te studeren. Nu geeft hij interviews op de Koerdische televisie waarin hij zijn landgenoten oproept niet naar Minsk te reizen. En hij vertelt zijn patiënten dat ze terug naar huis moeten gaan.

„Als mensen deze winter blijven komen, zullen er veel meer doden vallen. En deze mensen komen niet in aanmerking voor asiel. Ze zijn niet welkom hier in Polen, maar ook niet in de rest van Europa. Niemand wil ze hebben”, zegt Azzaddin. Hij heeft begrip voor de harde lijn van de Poolse regering om „niet mee te doen met de spelletjes van Loekasjenko”.

Maar is hij zelf ook geen speler in het gepingpong met migranten? De verkleumde en zieke mensen die zijn ziekenhuis bereiken, worden meestal binnengebracht en weer opgehaald door de grenspolitie die pushbacks uitvoert. In het ziekenhuis van Hajnowka, nog dichter bij de grens, houden agenten zelfs de wacht op de gangen om te zorgen dat niemand ontsnapt. „Ik geloof dat mensen die ziek zijn een asielprocedure inmogen, maar helemaal zeker weet ik het niet”, zegt Azzaddin. „Van mijn vertrokken patiënten heb ik in elk geval nooit meer iets gehoord.”

Foto’s Anna Liminowicz.