Opinie

Juist géén polarisatie

Floor Rusman

We hadden al voldoende zorgen om uit te kiezen (klimaat, corona, inflatie), maar recent is er een nieuwe bijgekomen: groeiende polarisatie. Dat probleem bestond al vóór 2020, maar corona heeft de zaak op scherp gezet, en het vaccinatiedebat nog meer: ineens heeft iedereen het erover. Zelf lig ik er de laatste tijd ook wakker van. Letterlijk! (En ik slaap normaal best goed.)

Toch bedacht ik deze week dat het eigenlijk wel meevalt met de polarisatie. Dat begon met de discussie rond 2G, door Rutte en De Jonge gepresenteerd als een onvermijdelijke maatregel. Misschien denken zij: de meeste Nederlanders zijn gevaccineerd, die zullen dit plan wel steunen. Maar dat valt tegen: slechts 55 procent is voor 2G, bleek dinsdag uit onderzoek van I&O Research. Van de gevaccineerden is 22 procent tegen, 13 procent neutraal, en 3 procent weet het niet. Dat betekent dat ongeveer 5 miljoen Nederlanders wél gevaccineerd zijn, maar geen uitgesproken voorstander zijn van een 2G-systeem.

Ik vind dat hoopgevend: er zijn blijkbaar best wat mensen die bij het bepalen van een standpunt niet alleen aan hun eigenbelang denken (of die maatschappelijke onrust meenemen bij het calculeren van hun eigenbelang). Het doet me denken aan wat filosoof Hans Radder begin oktober betoogde in de Volkskrant. De ongevaccineerden is geen vrijheid afgepakt, schreef hij, integendeel: met dank aan de gevaccineerden hebben ze juist hun oude vrijheden (gedeeltelijk) weer terug. De meerderheid is solidair met de minderheid.

Anderhalve maand later is dat nog opvallender. Mede door de ongevaccineerden liggen nu de intensive cares weer vol, moeten scholen sluiten, worden feesten afgeblazen. Maar een opstand onder gevaccineerden blijft uit. Misschien zit ik in een extreem verdraagzame (of flegmatische) microkosmos, maar om mij heen is niemand bezig met vingerwijzen. Wel met bezorgd zijn om polarisatie.

Corona verdeelt de samenleving niet volledig in tweeën, schreef politicoloog Eelco Harteveld deze woensdag op het politicologenblog Stuk Rood Vlees. Uit zijn onderzoek naar polarisatie blijkt dat vooral het anti-maatregelenkamp negatieve gevoelens oproept bij de tegenpartij, maar dat die afkeer niet echt wederzijds is. Ook blijkt dat maar weinig mensen positieve gevoelens hebben bij hun medestanders, én dat bijna geen enkele politieke partij een duidelijk profiel heeft op coronagebied.

Voor geslaagde polarisatie zijn duidelijke kampen nodig die warme gevoelens of juist afkeer oproepen. Dat gaat makkelijker in een tweepartijenstelsel. Denk aan Amerika, waar de Republikeinen nu niet alleen de partij zijn van lage belastingen en conservatieve waarden, maar ook van nonchalant coronabeleid. Lekker overzichtelijk.

In Nederland ligt dat anders. Er zijn hier veel kloven: tussen hoog- en laagopgeleid, kopers en huurders, mensen met en zonder migratieachtergrond. Maar die groepen kun je niet zomaar over elkaar leggen, en corona maakt het beeld nog waziger. Voormalige ‘tegenstanders’, zoals FVD-stemmers en mensen met een migratieachtergrond, kunnen nu ineens samen in het anti-vaccinatiekamp zitten. Dit wordt bevestigd door het I&O-onderzoek. De voor- en tegenstanders van coronabeleid zoals 2G blijken niet alleen verspreid te zijn over de partijen, maar ook over de variabelen opleiding, inkomen en stedelijkheid. Corona is dus weliswaar een polariserend onderwerp, maar niet langs bestaande scheidslijnen. Het herverkavelt het opinielandschap juist nog meer.

Corona leidt tot chagrijn, tot spanningen en zelfs tot schisma’s in families en vriendengroepen, maar niet tot een verdeling in vaste groepen die tegenover elkaar staan. Dat neemt niet weg dat een relatief kleine groep Nederlanders zich door maatregelen als de coronapas gestigmatiseerd voelt en daardoor mogelijk radicaliseert. Verschillende radicaliseringsdeskundigen uitten daarover deze week hun zorgen tegen BNR: gevoelens van achterstelling kunnen leiden tot agressie en geweld, vrezen zij.

Ik denk dat veel mensen eigenlijk radicalisering bedoelen als ze hun zorgen uiten over ‘de polarisatie’. Ze zijn niet zozeer bang voor een tweedeling, maar wel voor een afscheuring van en mogelijk bedreiging door een kleine groep die niet meer binnenboord te houden is. Dat is op zichzelf al zorgelijk – opnieuw iets om van wakker te liggen.

Floor Rusman (f.rusman@nrc.nl) is redacteur van NRC