Recensie

Recensie Boeken

Eise Eisinga was niet zo eenvoudig

Boek Bij het bouwen van zijn wereldberoemde planetarium in Franeker, kreeg Eise Eisinga veel hulp.

De aarde zou op 8 mei 1774 vergaan door de samenstand Jupiter, Mars, Venus, Mercurius en de maan, voorspelde predikant Eelco Alta. Massale paniek volgde. Onterecht natuurlijk, vonden de sterrenkundigen uit die tijd. Om het volk te kalmeren bouwde de Fries Eise Eisinga een beeldschoon planetarium in zijn huis in Franeker. Zijn model van het zonnestelsel was destijds het grootste planetarium ter wereld en is nog steeds een populaire attractie.

Dit verhaal is illustratief voor het door mythes omgeven leven van Eise Eisinga. Auteur Arjen Dijkstra, directeur van het Universiteitsmuseum in Groningen en wetenschapshistoricus, haalt deze mythes in De Hemelbouwer zorgvuldig onderuit.

Zo was Eisinga geen eenvoudige wolkammer, maar een zakenman die een bedrijf leidde waar tot wel vierhonderd mensen werkten. Ook was hij geen autodidact. Hij kreeg onderwijs van goede wiskundedocenten in het achttiende-eeuwse Franeker, met zijn universiteit die een speciale focus op wis- en sterrenkunde had, ook in het Nederlands gedoceerd. Verder kreeg Eisinga veel hulp tijdens de bouw van het planetarium. Van zijn vader, maar ook van professionele vakmensen. De samenstand van de planeten was waarschijnlijk wél de aanleiding voor Eisinga om het planetarium te bouwen, maar met de massahysterie onder het volk viel het wel mee, volgens Dijkstra.

Zo schetst Dijkstra een genuanceerd en grondig beeld van Eisinga’s leven, maar vooral ook van de omstandigheden en de historische context waarin hij dit unieke planetarium bouwde. Het boek staat vol met bronmateriaal, schilderijen van Franeker en illustraties en foto’s van het planetarium: je zou bijna niet meer zelf naar het planetarium hoeven te gaan, ware het niet dat het zo prachtig is.

De wetenschappelijke achtergrond van Dijkstra zorgt ervoor dat de biografie uitzonderlijk accuraat en inzichtelijk is. Maar soms ook een beetje opsommerig en droog. Op basis van fragmenten uit Eisinga’s brieven zie je wel wat van zijn karaktereigenschappen terug, maar toch voelt het niet alsof je hem écht leert kennen.