Opinie

Haal Tweede Kamer uit greep big tech

Politiek Om giftige polarisatie in de samenleving tegen te gaan moeten digitale platforms beteugeld worden, betogen en .
Kamerleden voorafgaand aan de opening op Prinsjesdag van de Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal in de Grote of Sint-Jacobskerk
Kamerleden voorafgaand aan de opening op Prinsjesdag van de Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal in de Grote of Sint-Jacobskerk Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

In een essay in NRC legde Mark Thiessen onlangs de vinger op de zere plek. Onze gebrekkige bestuurscultuur is het gevolg van een bepaalde politieke cultuur: „Het frame ‘bestuurscultuur’ legt het probleem bij het bestuur, maar bestuurders vertonen politiek gedrag in een wereld waarin anderen ook politiek gedrag vertonen.” (Politiek is niet alléén een spel, 30/10).

Een terechte conclusie, maar hoe is deze probleemcultuur tot stand gekomen? Voor het antwoord op deze vraag moeten we de politieke omgeving nader verkennen om te zien hoe het gedrag van onze bestuurders, politici, ambtenaren en journalisten tot stand komt.

Een hoofdrol is hierbij weggelegd voor digitale technologieën die de wereld in de afgelopen decennia in hun greep hebben genomen. In zijn boek Het tijdperk van de ik-tiran schrijft de Franse filosoof Éric Sadin over de impact van digitale technologie op zowel ons individuele als collectieve welbevinden. Hij wijst op de schadelijke werking van technologische middelen die ons de kans bieden om „dag en nacht [...] een maatschappelijke situatie te hekelen of te beschimpen. Het is een praktijk die mensen bevestigt in hun overtuigingen en groepen mensen tegen elkaar opzet.” Met als gevolg dat mensen zich terugtrekken in hun eigen gelijk, in hun politieke bubbel, en niet bereid zijn het gesprek met de ander aan te gaan, laat staan compromissen te accepteren.

Beeldvorming

Churchill zei ooit over het Britse parlement: „Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen de gebouwen ons.” Precies hetzelfde geldt voor de technologie die ons publieke debat huisvest. Natuurlijk helpt het, zoals Thiessen betoogt, om een nieuwe generatie politici beter op te leiden. Maar er is meer nodig. Want in de gestalte van big data, social media en dominant aanwezige smartphones bepaalt digitale technologie het systematische kader waarin politici opereren. De in Silicon Valley gemaakte keuzes over de vormgeving van ons publieke debat zorgen voor een politieke cultuur waarin polarisatie meer loont dan samenwerking en verbinding, waarin beeldvorming belangrijker is dan diepgang en waarin extreme standpunten meer aandacht genereren dan genuanceerde overwegingen.

Lees ook dit opiniestuk: Het gekwetste ik duldt geen tegenspraak

De online woede gaat vaak gepaard met een radicale eis, bijvoorbeeld dat een minister moet opstappen. Partijen conformeren zich aan die online ophef, uit angst voor een afstraffing bij de volgende verkiezingen. In de steeds verder opgefokte Tweede Kamer is steeds minder bereidheid om samen te werken of compromissen te sluiten. Dat kan geen democratie zich veroorloven.

Deze politieke cultuur kunnen we alleen veranderen als we de onderliggende maatschappelijke verandering onder ogen zien. Onlangs onthulde The New York Times dat werknemers van Facebook al ruim voor de bestorming van het Capitool waarschuwden voor de schadelijke effecten van de aanbevelingsalgoritmes van Facebook. Recent bleek ook dat Twitter ‘rechtse’ berichten bevoordeelt, waardoor deze een groter bereik hebben dan ‘linkse’ tweets.

Hoe dat kwam werd er niet bij gezegd. Het is onacceptabel dat we hier als samenleving geen zicht op hebben. Te lang hebben politici gedacht dat het internet niet gereguleerd kon of moest worden. Terwijl dat precies is wat we moeten doen.

Algoritme-waakhond

Dat vereist inzicht in de algoritmes van grote platforms die bepalen wat mensen zien en over de ‘redactionele’ keuzes die daarbij worden gemaakt. Hoe werkt de platformtechnologie? Welk effect heeft het op gedrag? De politiek moet antwoorden op deze cruciale vragen afdwingen.

Met de Digital Services Act, de Digital Markets Act en de AI Act zet Europa stappen in de goede richting. Het Europees Parlement moet de keiharde lobby van de probleem veroorzakende bedrijven weerstaan en deze wetten aanscherpen en vervolgens aannemen. Op haar beurt kan de Tweede Kamer het toezicht op big tech helpen versterken. Door het budget voor de Autoriteit Persoonsgegevens te vervijfvoudigen en door een algoritme-waakhond in te stellen.

In plaats van driftig berichtjes tikken op sociale media moeten politici wetten gaan schrijven om de invloed van alomtegenwoordige platforms te begrenzen. De bescherming van onze burgers, de verbondenheid in onze maatschappij en de houdbaarheid van ons politieke systeem staan op het spel.