WK-organisator Qatar schuift sterren naar voren en pakt critici aan

WK voetbal Over een jaar begint in Qatar het WK voetbal. Het gastland, dat onder vuur ligt vanwege mensenrechten, voert de pr-strijd op.

Hassan Al Thawadi (links), de baas van de WK-organisatie in Qatar, in 2018 met Xavi Hernández, de huidige trainer van FC Barcelona en een van de ‘WK-ambassadeurs’.
Hassan Al Thawadi (links), de baas van de WK-organisatie in Qatar, in 2018 met Xavi Hernández, de huidige trainer van FC Barcelona en een van de ‘WK-ambassadeurs’. Foto Alex Grimm/Bongarts/Getty Images

David Beckham, voetbalgrootheid, staat tussen de koks en obers van het Japanse restaurant Nobu in Doha, Qatar. Het is een exclusieve plek op een schitterende locatie aan het water. Gerechten zijn er duurder dan de maandelijkse maaltijdenvergoeding die veel arbeidsmigranten in het land krijgen. De mannen en vrouwen van de keukenbrigade kijken vrolijk in de camera. Beckham glimlacht.

Een paar weken nadat restaurant Nobu de foto op Instagram zet, wordt duidelijk waarom Beckham begin oktober in Qatar was. Hij wordt, zo berichten diverse Britse media, het gezicht van het WK voetbal. Beckham zou een bedrag van circa 175 miljoen euro krijgen voor de promotie van het voetbaltoernooi dat eind volgend jaar wordt gehouden. Zijn management sprak het niet tegen – Beckhams betrokkenheid bij het WK zou voor „positieve verandering” kunnen zorgen.

David Beckham had in 2019 al een interview gegeven aan het Qatarese televisiestation BeIN. Lovend was hij over de „veilige faciliteiten, geweldige hotels en fantastische cultuur” – „er wordt hier aan iets unieks gewerkt”, vond de oud-voetballer. Over arbeidsomstandigheden en de positie van vrouwen in Qatar had hij gehoord, zei Beckham, „maar het is prettig om te kunnen aantonen dat mensen verkeerd zitten – en dat is precies wat ze hebben gedaan.”

Het Nederlands elftal heeft zich dinsdag gekwalificeerd voor het WK 2022 in Qatar, door een 2-0 overwinning op Noorwegen. Sportief gezien wordt het WK een kans voor Oranje om zich te revancheren voor het EK van vorig jaar – Nederland werd in de achtste finale uitgeschakeld door Tsjechië.

Voetballers als activist?

De ethische discussie over de mensenrechten in het land dat het WK organiseert wordt niet meer gevoerd door spelers en staf van het Nederlands elftal. Na de aanstelling van Louis van Gaal als bondscoach is volgens de KNVB een „bewuste keuze” gemaakt om gesprekken erover te verplaatsen van „het veld naar de boardroom.” Onder Van Gaal hebben spelers dan ook geen publiek statement meer gemaakt. Dat gebeurde onder voorganger Frank de Boer wel, toen de selectie voor het WK-kwalificatieduel tegen Letland shirts droeg met de opdruk ‘Football Supports Change’.

Wel hebben KNVB-bestuurders Qatar al bezocht en benadrukken ze in gesprekken met andere voetbalbonden en de toernooiorganisatie dat ze „duurzame verandering” willen zien in Qatar. Van Gaal zei daarover: „Ik heb begrepen dat wij vooroplopen en actie ondernemen. Maar om dat iedere keer aan spelers of de bondscoach te vragen, dat vind ik heel ver gaan.”

Het is in zekere zin logisch: Van Gaal is aangesteld om het Nederlands elftal succes te bezorgen. Voetballers, vindt Van Gaal, zijn voetballer. Ze moeten zich staande houden in een wereld met extreme media-aandacht, waarin ze regelmatig publiek bezit lijken te zijn, zich altijd moeten wapenen tegen kritiek. Kun je van hen verwachten dat ze ook nog activist zijn?

Tegelijkertijd is juist hun bekendheid reden dat ze verschil kunnen maken. Niemand laat dat beter zien dan de Qatarese WK-organisatie. De ene na de andere voetbalberoemdheid wordt ingezet om het WK te promoten. De pr-strijd om het imago van de Golfstaat wordt opgevoerd nu het WK dichterbij komt. De nieuwe rol van David Beckham is er een bewijs van, net als het ‘WK-ambassadeurschap’ van onder meer Xavi Hernández (de nieuwe trainer van FC Barcelona), Samuel Eto’o (voormalig topvoetballer) en Ronald de Boer (ex-speler Nederlands elftal).

Ze hebben allemaal een verleden in Qatar, als speler of trainer, en krijgen nu betaald – hoeveel precies is onduidelijk – om reclame te maken voor het WK. Qatar wordt door hen neergezet als futuristisch land, met uitstekende faciliteiten. Eto’o verwacht „het mooiste WK ooit”, De Boer zei in het AD dat hij gelooft dat het WK „kan helpen om de situatie in Qatar te verbeteren”, Xavi is ervan overtuigd dat mensen „aangenaam verrast” zullen zijn over alles wat het land te bieden heeft.

Lees ook: het achtergrondartikel over de werkomstandigheden van arbeiders in Qatar

De autoriteiten in Qatar benadrukken graag welke sociale veranderingen er allemaal zijn doorgevoerd de afgelopen jaren. Er kwam een hoger minimumloon, betere bescherming tegen de hitte voor arbeiders (onder meer door koelvesten) en het kafala-systeem werd officieel ontmanteld. Dat systeem – gebruikelijk in de Golfregio – verbiedt arbeidsmigranten van baan te wisselen zonder toestemming van hun werkgever. Dat kan leiden tot uitbuiting en onderdrukking.

Voor veel arbeiders is de situatie inderdaad verbeterd, al waarschuwde Amnesty International deze week nog dat veel werkgevers zich niet aan de nieuwe regels houden en de overheid matig controleert. „Elke vooruitgang die tot nu toe is geboekt, is voor niets geweest als Qatar genoegen neemt met een zwakke implementatie van het beleid en er niet in slaagt om werkgevers die misbruik maken van hun werknemers ter verantwoording te roepen”, zei programmadirecteur Mark Dummett.

Vragen van nabestaanden

Voorheen liet Qatar dit soort rapporten vaak onbeantwoord, maar met het WK in aantocht is dat veranderd. Het communicatiebureau van de Qatarese overheid bracht naar buiten dat „242.870 arbeiders succesvol van baan zijn gewisseld” sinds de wetswijziging en dat „meer dan 400.000 arbeiders hebben geprofiteerd van het nieuwe minimumloon.” Wel erkent Qatar dat de invoering van de nieuwe arbeidswetten „werk in uitvoering” is.

Qatar, en de WK-ambassadeurs, zullen niet uit zichzelf beginnen over de overleden gastarbeiders. De Britse krant The Guardian onthulde begin dit jaar dat er minimaal 6.500 gastarbeiders zijn overleden in Qatar sinds het WK in 2010 aan de Golfstaat werd toegewezen. Veel van hen zouden zijn bezweken aan hittestress, die een hartaanval kan veroorzaken. Het dodental is samengesteld uit statistieken van landen die gastarbeiders in Qatar hebben werken, zoals India, Bangladesh en Nepal. Het gaat niet alleen om mensen die aan WK-projecten hebben meegewerkt. Qatar ontkent stellig dat de aantallen kloppen. Mensenrechtenorganisaties denken juist dat het dodental nog hoger is.

David Beckham (rechts) in 2019 met Nasser al-Khelaifi, voorzitter van Qatar Sports Investments. Foto Kieran McManus/ANP

In de zomer schreef Amnesty in een rapport dat Qatar nalaat om onderzoek te doen naar de doodsoorzaak van arbeiders. In het rapport komen nabestaanden aan het woord die geen idee hebben waaraan hun naaste is overleden. Ook wachten ze regelmatig vergeefs op financiële compensatie. Afgelopen week publiceerde de Britse krant The Times een verhaal waaruit blijkt dat veel jonge, gezonde mannen uit Qatar terugkeren met chronische nierziekten, waaraan ze soms overlijden. Volgens artsen die de krant citeert, zijn de aandoeningen hoogstwaarschijnlijk het gevolg van ongezonde werkomstandigheden in Qatar, vooral het urenlang werken in extreme hitte, zonder voldoende water te drinken. Om hoeveel arbeiders het gaat, wordt nergens bijgehouden.

Ondertussen zijn er aanwijzingen dat de WK-organisatie druk bezig is om negatieve beeldvorming te voorkomen. In mei werd de Keniaanse gastarbeider Malcolm Bidali opgepakt. Hij had blogs geschreven onder het pseudoniem ‘Noah’, waarin hij onder meer verhaalde over de smerige accommodaties waarin veel gastarbeiders leven. Ook had hij kritiek op de koninklijke familie. In NRC vertelde Bidali afgelopen weekend over zijn arrestatie en opsluiting: „Ik dacht: Ik ben een Keniaan. Ik ben zwart. Ik heb de koninklijke familie beledigd. Ik ga verdwijnen.”

Lees ook: het NRC-interview met Malcolm Bidali, over zijn arrestatie en opsluiting in Qatar

Twee weken lang was hij onvindbaar voor mensenrechtenorganisaties, die internationale druk uitoefenden op Qatar. Bidali kreeg lange tijd geen advocaat en zat weken in eenzame opsluiting. Uiteindelijk kreeg hij een boete van ongeveer 6.000 euro – betaald door een vakbondsorganisatie – vanwege het verspreiden van „vals nieuws”. Daarna verliet hij het land.

De zaak heeft veel indruk gemaakt op gastarbeiders. Verschillende mensenrechtenorganisaties merken dat het sinds zijn arrestatie lastiger is om contact met hen te krijgen - de angst voor represailles is volgens hen groot.

WK-staflid in de gevangenis

Tegelijkertijd speelt een juridische zaak rond Abdullah Ibhais (35), die jarenlang werkte als leidinggevende op de communicatie-afdeling van het WK-organisatiecomité (Supreme Committee). Ibhais is eerder dit jaar door een lagere rechtbank in Qatar veroordeeld tot vijf jaar celstraf en een boete. Hij zou zich schuldig hebben gemaakt aan omkoping bij het uitgeven van een sociale media-klus voor het Supreme Committee.

Volgens mensenrechtenorganisaties Human Rights Watch en FairSquare, allebei actief in Qatar, zijn bekentenissen van Ibhais verkregen door „intimidatie en dwang” en is het overige bewijs slecht onderbouwd. Ibhais en de organisaties zeggen dat hij dagenlang in de gevangenis heeft gezeten zonder toegang tot een advocaat. Ook werd volgens hen lange tijd geheimgehouden wat de aanklacht inhield.

Ibhais gaat ervan uit dat hij in ongenade is gevallen bij het regime, nadat hij stevige kritiek had geuit op de manier waarop de WK-organisatie omging met gastarbeiders. Het Noorse voetbalblog Josimar publiceerde onlangs WhatsApp-gesprekken en een voicemail uit de top van het WK-organisatiecomité.

Tijdens een staking van gastarbeiders – die al enkele maanden geen loon hadden ontvangen – benadrukt de leiding van de WK-organisatie dat de communicatie-afdeling moet volhouden dat de staking niets met het WK te maken heeft. Ibhais zegt in het WhatsApp-gesprek dat het wel degelijk arbeiders van WK-projecten zijn die geen geld hebben gekregen. Hij weigert valse informatie te verspreiden als pr-strategie. Hassan Al Thawadi, de baas van de WK-organisatie in Qatar, zegt op zeker moment in een voicemail: „Verzin een narratief, geef er een draai aan.”

Vorige week bleek hoezeer de Qatarese autoriteiten op dit soort artikelen in de Europese pers zijn gespitst. Het Supreme Committee eiste, via een Noorse advocaat, dat Josimar het artikel en de WhatsApp-gesprekken zou verwijderen. Volgens de WK-organisatie bevat het artikel „valse en lasterlijke verklaringen” en wordt vertrouwelijkheid geschonden. Het blog weigert tot dusver om het stuk in te trekken.

Terwijl zijn hoger beroep nog loopt, werd Ibhais deze week weer opgepakt. Zijn familie publiceerde woensdag een statement, waarin ze uithalen naar wereldvoetbalbond FIFA, die volgens hen niet ingrijpt en mede-verantwoordelijk is voor Ibhais’ „leven, veiligheid, gezondheid en welzijn.” Ze schrijven ook: „We zijn bezorgd dat de opstelling van de FIFA in de praktijk groen licht geeft aan het Supreme Committee om door te gaan met pogingen om kritiek te onderdrukken en daarvoor haar macht te misbruiken. FIFA heeft tot dusver niets gedaan om te zorgen dat Abdullah een eerlijk proces krijgt.” Ibhais, zo schrijft de familie, is in hongerstaking gegaan.

Al krijgt de kwestie relatief weinig aandacht in West-Europa, toch zou deze cruciaal moeten zijn voor de manier waarop naar het WK wordt gekeken, vindt directeur Nicholas McGeehan van FairSquare. In een verklaring schreef hij: „Een belangrijk staflid van de WK-organisatie laten wegkwijnen in de gevangenis na een buitengewoon oneerlijk proces zou als een donkere wolk boven dit toernooi hangen.”