Jeff Flake (midden, met blauwe das), dit najaar tijdens de hoorzitting in de Senaat over zijn voordracht als ambassadeur in Ankara.

Foto Rod Lamkey / CNP/Sipa USA

Interview

Republikeinse ex-senator Jeff Flake: ‘Trump is echt geen koning Midas die alles in goud verandert’

Jeff Flake Als gematigd conservatieve Republikein is Jeff Flake een bedreigde soort in Washington. De oud-senator, tegenwoordig Bidens ambassadeur in Turkije, is zeer kritisch over de greep van ex-president Trump op zijn partij. ‘Woede en wrok, dat is geen programma’.

Het J.W. Marriott hotel in Washington, zo ongeveer naast het Witte Huis, een paar weken geleden. Jeff Flake, oud-senator, is overgevlogen uit Arizona om zich voor te bereiden op zijn nieuwe carrière. Joe Biden had de Republikeinse politicus, die in 2019 afscheid nam van de Senaat, laten vragen of hij ambassadeur wilde worden. „Alleen als het een gewichtige post is”, luidde het antwoord. Het werd Turkije – „heel belangrijk” – en zo zitten Jeff Flake (58) en zijn vrouw Cheryl op een bankstel in een Washingtonse lobby, aan de vooravond van een ambassadeurssymposium en in afwachting van de formele benoeming door zijn oud-collega’s in de Senaat.

„We gaan proberen Ankara stevig in het bondgenootschap te houden”, aldus Flake. Meer wil hij niet over zijn missie zeggen. Mag ook niet; ambassadeurs die zich over ‘hun’ land uitlaten voordat zij daar zijn aangesteld, dat is een „Bozo No-No”, zoals een hoge ambtenaar van Buitenlandse Zaken zegt, not done. Zeker sinds de door Trump aangestelde ambassadeur in Den Haag, Pete Hoekstra, zichzelf belachelijk maakte, eerst door te zeggen dat in Nederland „no-go areas” waren, waar auto’s en politici in brand zijn gestoken”, en vervolgens door te ontkennen dat hij dat had gezegd, totdat het filmpje hem werd getoond. Bozo No-No.

Jeff Flake is een bedreigde diersoort in de Amerikaanse politiek: een gematigd conservatieve Republikein. Van meet af aan kritisch over Donald Trump als partijleider en president. Hij vuurde in een toespraak op 24 oktober 2017 in de Senaat, een salvo van verwijten af op zijn partijgenoten. „De aanvallen ad hominem, de bedreiging van onze principes, vrijheden en instituties, de flagrante minachting voor waarheid en fatsoenlijkheid”, zei Flake destijds. „Als wij gewend raken aan deze zaken, als we denken dat het simpelweg bij politiek hoort – God sta ons bij.”

Heeft u zich afgevraagd of uw partijgenoten wel zouden willen instemmen met uw benoeming tot ambassadeur gezien die toespraak?

„Ik heb toch niemand in het bijzonder aangesproken? Trouwens, de meesten van hen kwamen achteraf naar me toe en zeiden me dat ze het volkomen met me eens waren. Ik maakte me zorgen over een ontwikkeling in de Senaat. Die ontwikkeling is niet begonnen onder Donald Trump en ze is niet geëindigd toen hij aftrad.

„Vanuit welk perspectief je het ook bekijkt: de Senaat is sterk gepolariseerd. Het Huis van Afgevaardigden ook, maar daar past de sterke nadruk op partij beter, zij het niet in de mate waarin die zich nu manifesteert. Maar de Senaat is het domein van gebruiken, regels, precedenten. Het is geen meerderheidsinstituut, het is een instituut van weloverwogen besluitvorming, het is – het was – het laatste domein van het compromis.

„Beide partijen zijn schuldig aan het verval daarvan. Maar wij Republikeinen in het bijzonder. In de eerste plaats omdat wij in de Senaat voortdurend dingen beloofden die we niet konden waarmaken. Wij zouden het zorgstelsel van president Obama afschaffen. Ik geloof dat ik wel 34 keer heb gestemd om dat voor elkaar te krijgen. Terwijl we wisten dat het ons niet zou lukken. Bovendien: we hadden ook geen alternatief bedacht.”

Toen Trump president was, zei hij steeds: ‘Over een paar weken komen wij met ons nieuwe plan.’

„Geen mens die dat geloofde. De grote meerderheid van de Republikeinse volksvertegenwoordigers voelt weinig sympathie voor de voormalige president, of voor zijn stijl van politiek bedrijven. Maar de partij heeft besloten achter Trump te blijven staan en hij behoudt een ferme greep op de partij. Met één telefoontje kan hij een voorverkiezing afdwingen waarin elke kandidaat het moet opnemen tegen een kandidaat van Trumps keuze. Dat is een reële angst.”

Is dat waarom u de Senaat vaarwel hebt gezegd?

„In mijn staat, Arizona, kan een Republikeins politicus geen voorverkiezing meer winnen zonder zich te committeren aan Trumps grote leugen over verkiezingsfraude. Aan de andere kant kunnen we daar vervolgens de verkiezing niet mee winnen. Daarom zijn nu twee Democraten Senator voor Arizona. We zouden zomaar de gouverneurspost kunnen verliezen.

„Er ligt een brede baan open voor de Republikeinen, doordat de Democraten helemaal naar links zijn opgeschoven. Maar wij nemen die rechte weg niet, wij slaan helemaal naar rechts af – en daar verliezen we de stemmen van vrouwen en onafhankelijke kiezers.”

Dan moet u toch juist aanblijven?

„Nee, ik ga niet in de Senaat mijn tijd uitzitten als ik daar geen invloed meer kan uitoefenen.”

Een conservatieve columnist schreef: Jeff Flake moet de politiek uit of een nieuwe partij oprichten. Heeft u dat overwogen?

„Een derde partij heeft nooit gewerkt. Begin jaren negentig zat Ross Perot als onafhankelijke kandidaat vooral George H.W. Bush in de weg. Ik houd nog altijd van ons tweepartijenstelsel. Maar dan heb je wel twee gezonde partijen nodig, die het algemeen belang vooropstellen. Na 6 januari kan ik niet meer zeggen dat mijn partij dat doet.”

Na de bestorming van het Capitool op 6 januari leek het er even op dat de partijtop afstand zou nemen van Trump en zijn radicale aanhangers. Wat heeft iemand als voormalig Senaatsleider Mitch McConnell van koers doen veranderen?

„Hij denkt dat Trump belangrijk is voor de toekomst van de Republikeinse Partij. Mijn idee is dat we verder komen als we afscheid nemen van Trump. Als iedereen dat deed, konden we verder.”

Hoe is het om uw voormalige collega’s te horen? Steve Scalise werd in 2017 beschoten op een uitje voor Congresleden. U heeft destijds het bloeden gestelpt tot er medische hulp kwam. Hij weigerde onlangs in een interview te erkennen dat Biden de legitieme president is.

„Ik zei al, ik ga niks zeggen over individuele personen.”

In het algemeen dan?

„Op een bijeenkomst om geld in te zamelen voor de Republikeinse kandidaten in Virginia zwoeren de aanwezigen trouw aan een vlag die op 6 januari was meegevoerd door de meute. Ik kijk ernaar en denk: in welke wereld is dat okee? Het is pijnlijk. Maar ik denk dat de slinger ook weer terugvalt.”

Waar ontleent u dat vertrouwen aan?

„Als een partij maar genoeg verkiezingen verliest, denken ze vanzelf: hee, we willen ook weer eens winnen.”

Trump heeft de Republikeinse Partij toch meer stemmen dan ooit bezorgd?

„Ja, maar hij heeft de Democratische Partij ook meer stemmen dan ooit bezorgd. Biden kreeg 81 miljoen stemmen – en wij maar praten over die 74 miljoen voor Trump. Zoals ik het zie: sinds Trump aantrad als president hebben we de meerderheid in het Huis verspeeld, de meerderheid in de Senaat. Ik geloof dat we over het hele land bekeken op staatsniveau zo’n 400 zetels zijn kwijtgeraakt. Het is niet alsof Trump een soort koning Midas is, bij wie alles wat hij aanraakte, in goud veranderde.”

Volgens u levert Trump dus zelfs op de korte termijn geen voordeel op voor de Republikeinse Partij.

„Hooguit voor enkele individuele politici die herkozen willen worden. Een sub-categorie van een sub-categorie van onze kiezers geeft de doorslag bij de Republikeinse voorverkiezingen. Zij stemmen alleen op iemand die 100 procent achter de voormalige president staat. Dat absolutisme bestaat ook bij een deel van de Democratische Partij, mensen voor wie alles minder dan 100 procent loyaliteit aan een bepaalde lijn, gelijk staat aan 0 procent.

„Het heeft er alle schijn van dat wij…”

Wij? Bent u nog steeds lid van de Republikeinse Partij?

„Ja natuurlijk. De ideeën die onze partij generaties lang hebben gevormd – een kleine overheid, armslag voor ondernemers, vrijhandel, sterk Amerikaanse leiderschap in de wereld – ik koester die ideeën nog steeds. Ik ben conservatief in de trant van filosoof Edmund Burke, behoedzaam, bedachtzaam. Moet je de mensen zien die zichzelf nu conservatief noemen: woest, kwaad en onbezonnen.

„In het verleden hingen ook wonderlijke types rond onze partij. In de jaren zestig geloofden volgelingen van de John Birch Society dat president Eisenhower heimelijk een communist was en dat fluoride in het water werd gedaan om mensen te kunnen controleren. Wat horen we nu? Biden is een marxist. Het coronavaccin wordt gebruikt om je hersens te beïnvloeden. Het verschil tussen toen en nu is de houding van de Republikeinse Partij. Destijds hield die het hoofd koel, hield de John Birchers buiten en legde uit dat de beschuldigingen flauwekul waren. Nu wakkert de partij deze geluiden juist aan. Wie niet in deze onzin gelooft, hoort volgens de partij niet thuis op het stembiljet.

Heeft u op Joe Biden gestemd?

„Reken maar. In 2016 heb ik ook niet op Trump gestemd, maar toen had ik niet de behoefte op Hillary Clinton stemmen. Ik heb mijn stem op iemand anders uitgebracht. Ditmaal maakte ik me zoveel zorgen over Donald Trump en zijn destructieve invloed op de overheid en dit land dat ik me de luxe van een proteststem niet wilde permitteren.”

Ik onderbrak u. U zei: het heeft er alle schijn van…

„Het heeft er alle schijn van dat wij volgend jaar de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden zullen heroveren. Daardoor zullen de Republikeinen denken – ten onrechte in mijn ogen – dat dit dus de toekomst is. Maar woede en wrok, dat is geen programma. Je moet een idee hebben wat je met het land wil. ‘Die linkse lui verslaan’, dat is geen idee.”

Na de verkiezingen van 2012 heeft de partij zelf het verlies geanalyseerd en kwam tot de conclusie: we moeten meer open staan voor gematigde kiezers, kiezers van kleur, jongeren. Wat is daarmee gebeurd?

„Een paar maanden na dat rapport kwam Donald Trump langs en liep onze partij gedwee achter een populist aan. Dat is de makkelijkste route. Het is lastig om het grotere belang van vrijhandel uit te leggen aan mensen die er hun baan door verliezen. En toch moeten we dat doen. We hébben het als Republikeinen ook altijd gedaan. Onze partij heeft vrijhandel altijd mogelijk gemaakt. Nu zijn we de partij van protectionisme, van vreemdelingenangst en xenofobie. Donald Trump weet het verschil niet tussen een handelstekort en een begrotingstekort.”

En toch: ook úw Republikeinse Partij van vroeger en uzelf hebben jaar in jaar uit tegen kiezers gezegd: ‘De overheid is het probleem, niet de oplossing’. Heeft u niet mede het pad gebaand voor een populist met de slogan ‘ik maal het moeras in Washington droog’?

„Dat weet ik niet hoor. Als Republikein geloofde ik in een kleinere overheid, lagere belastingen, minder regeltjes. Maar ik geloof niet in geen overheid, geen belasting, geen regels. Ik wil de sociale zekerheid niet afschaffen.”

U deed destijds ook mee aan de polarisatie in de Senaat. Obama mocht in zijn laatste jaar een nieuwe rechter aan het Hooggerechtshof benoemen. De Republikeinen in de Senaat blokkeerden dat. Zo kon Trump een een conservatief aanstellen.

„Ja, wij hebben geweigerd zijn kandidaat Merrick Garland in de Senaat te horen. Achteraf heb ik daar spijt van.”