EU wil producten die ontbossing aanjagen weren van haar economische markt

Klimaatbeleid Bedrijven moeten gaan toetsen of producten bijdragen aan kappen van bos. Brussel wil zo de markt inzetten voor vergroening.

Dronebeeld van ontboste gebieden in Atjeh, Indonesië.
Dronebeeld van ontboste gebieden in Atjeh, Indonesië. Foto Hotli Simanjuntak/EPA

In de strijd tegen wereldwijde ontbossing wil de Europese Unie een nieuw wapen inzetten: haar aanzienlijke consumptiemarkt. Met nieuwe, internationaal unieke wetgeving die woensdag in Brussel is gepresenteerd, moeten alle producten die bijdragen aan het verdwijnen van bos van de Europese markt worden geweerd. De effecten kunnen volgens analisten groot zijn, maar over de precieze uitwerking zal de komende tijd nog gesteggeld worden. Het Europees Parlement en de lidstaten moeten het over de voorgestelde wet nog eens worden.

Met de nieuwe wet worden bedrijven verplicht na te gaan of producten die ze verkopen een bijdrage leveren aan ontbossing of zogeheten ‘bosdegradatie’: een meer geleidelijke aftakeling van bosgebied. Het voorstel richt zich op de zes producten die het grootste risico vormen: palmolie, soja, rundvlees, koffie, cacao en hout. Daarnaast moeten de regels ook gaan gelden voor bepaalde daarvan afgeleide producten, zoals leer, chocolade en meubels. De bewijslast komt bij bedrijven te liggen: zij moeten aantonen dat er geen bos is verdwenen, onder meer door precieze landcoördinaten door te geven van het gebied waar de oogst of productie plaatsvond. Ook als de ontbossing volgens lokale regels niet illegaal was, kunnen producten onder de regels vallen. Boetes kunnen oplopen tot 4 procent van de jaaromzet. Voor producten uit gebieden die berucht zijn om ontbossing, zoals Brazilië en Indonesië, zal de controle strenger zijn dan voor andere.

Het voorstel past in de Europese pogingen de eigen ambitieuze klimaatagenda ook buiten de eigen grenzen door te laten werken. Zie ook bijvoorbeeld het plan een speciale grensheffing in te voeren om de uitstoot van elders geproduceerde goederen als staal en cement door te berekenen. Ontbossing is daarbij een extra gevoelig punt. Al jaren klinkt felle kritiek op de mate waarin Europese handel en consumptie bijdragen aan het verdwijnen van bijvoorbeeld delen van het Amazone-gebied.

„De Europese vraag naar onder andere palmolie, soja en rundvlees is een sterke aanjager van ontbossing”, erkende Eurocommissaris Frans Timmermans (Klimaat) woensdag. Volgens een eigen Commissieberekening is de Europese markt verantwoordelijk voor 10 procent van de wereldwijde ontbossing.

Spanning tussen handel en klimaat valt vaker uit in voordeel groene doelen

Daarmee kan de nieuwe wetgeving grote impact hebben. Het verklaart waarom in aanloop naar de presentatie nog flink aan het voorstel werd geduwd en getrokken – onder meer door de machtige handelsafdeling van de Europese Commissie. Klimaat-ngo’s vreesden dat het uiteindelijke voorstel flink zou verwateren. Maar zelfs zij toonden zich woensdag positief over de eindversie. „Een sprankje hoop”, aldus Greenpeace, „een sterke eerste stap”, volgens het Wereldnatuurfonds. Het laat zien hoe de spanning tussen Europa als vrijhandelskampioen of klimaatkampioen vaker in het voordeel van groene doelen uitvalt. Klimaatoverwegingen zijn ook een belangrijke reden waarom de voltooiing van nieuwe handelsakkoorden in Brussel al een tijdje in het slop zit.

Toch klonk er woensdag ook kritiek, bijvoorbeeld op het besluit rubber niet in de wetgeving op te nemen – terwijl onderzoeken aantonen dat de productie daarvan in toenemende mate bijdraagt aan ontbossing. Eurocommissaris Virginijus Sinkevicius (Natuur en milieu) verdedigde de keuze voor producten die „de meeste impact hebben”. Maar hij sloot niet uit dat rubber in de toekomst alsnog in de wet wordt opgenomen. Ook de keuze de wet niet te verruimen en ook de bescherming van kwetsbare graslanden en veengebieden erin op te nemen, oogstte kritiek.

En dan moet in de praktijk nog blijken hoe stevig de wetgeving én handhaving uiteindelijk worden. Het Europees Parlement en de lidstaten moeten het nog eens worden over de details. Europarlementariërs stemden eerder al voor een ambitieuze wet, maar extra kosten en lasten voor kleine bedrijven zullen voor sommige lidstaten tot aarzelingen leiden. Handhaving komt bij nationale autoriteiten te liggen - waardoor veel afhankelijk is van hoe streng die zullen zijn.

Tijdens de klimaatconferentie in Glasgow schaarde een aanzienlijke groep landen, waaronder Brazilië en China, zich onlangs achter een nieuw mondiaal akkoord tegen ontbossing. Maar analisten verwachten dat de impact van de Europese handelsbeperkingen in potentie groter zijn. In verwijzing naar de klimaatconferentie benadrukte Timmermans woensdag dat die „slechts het begin” betekende. „Om te slagen in de wereldwijde strijd tegen de klimaat- en biodiversiteitscrises, moeten we zowel thuis als in onze internationale betrekkingen onze verantwoordelijkheid nemen.”

Lees ook: Zal dit akkoord tegen ontbossing wél worden nageleefd en nog vier vragen over de overeenkomst

De producten die het grootste risico op ontbossing met zich meebrengen:

Palmolie

Gaat het om alle door de EU veroorzaakte ontbossing, dan is palmolie bij meer dan een derde de boosdoener. Vooral in Zuid-Oost-Azië leidt de productie tot het verdwijnen van grote stukken bos. Toch erkent een EU-ambtenaar dat het uitbannen van alle ontbossing door palmolie ingewikkeld is. „Het zit in talloze eindproducten. Voorlopig zal de wet zich daarom op een beperkt aantal ruwe toepassingen richten.”

Soja

Jaarlijks importeert de EU voor 11 miljard aan soja, vooral uit Zuid- en Noord-Amerika. Sojabonen en -olie worden vooral voor veevoer gebruikt, maar ook voor andere voedingsproducten. De schaal waarop sojaproductie bijdraagt aan de vernietiging van het Amazone-woud is berucht: een studie schatte vorig jaar dat een vijfde van de in de EU gebruikte soja uit Brazilië bijdroeg aan illegale kap van het regenwoud.

Rundvlees

In vergelijking tot de andere producten is rundvlees met 5 procent verantwoordelijk voor een bescheiden deel van de door de EU veroorzaakte ontbossing. Maar ook het creëren van veegebied draagt in forse mate bij aan het verdwijnen van met name het Amazone-regenwoud in Brazilië.

Hout

Voor het tegengaan van de verkoop in de EU van illegaal geoogst hout bestaat al langer wetgeving. Maar de nieuwe wet moet die versterken, door de definitie van ‘ontbossing’ te verbreden en niet alleen ‘illegale’ ontbossing mee te nemen.

Koffie/cacao

Ontbossing voor de productie van koffie en cacao vindt vooral in Afrika plaats, met Ghana en Ivoorkust als belangrijkste groeigebieden. In dat laatste land zou volgens schattingen van ngo’s tot 40 procent van de cacao illegaal in beschermd gebied worden geoogst. Wetgeving kan met name ook op Nederlandse bedrijven impact hebben: Nederland is de belangrijkste cacao-importeur van de wereld.