Opinie

Trap niet in deze autocratische machtsgreep

Polen Premier Morawiecki doet het geschil tussen Polen en de EU af als verschil van mening over bevoegdheden. Dat is onzin: de rechtsorde staat op het spel, schrijft
De Poolse premier Mateusz Morawiecki tijdens een parlementair debat op 20 december 2019.
De Poolse premier Mateusz Morawiecki tijdens een parlementair debat op 20 december 2019. Foto EPA/Wojciech Olkusnik

Al tientallen jaren waarschuwen politici en geleerden voor de vorming van een Europese superstaat. Ze waren bang dat een stille federalisering van de EU – waarbij technocratische EU-instellingen als de Commissie en het EU-Hof van Justitie zonder een verdragswijziging steeds meer macht grijpen – de democratie in de lidstaten zou uithollen en weerstand tegen de EU zou uitlokken. In zijn opiniestuk in NRC van 4 november betoogde de Poolse premier Mateusz Morawiecki dat zo’n onwettige expansie van de EU en haar gebrek aan eerbied voor de Poolse grondwet de kern vormen van het huidige geschil tussen Warschau en Brussel of Luxemburg over de rechtsstaat. Daarin vergist hij zich. De situatie in Polen is het tegengestelde scenario van dat waar de critici van een sluipende federalisering bang voor waren. Juist het verval van de democratie in Polen vereist een ongekende reactie van de EU-instellingen – en niet andersom.

Het voortbestaan van democratie en rechtsstaat is in de EU verbazend lang als vanzelfsprekend beschouwd. De vraag of er een EU-lidstaat zonder onafhankelijke rechterlijke macht zou kunnen zijn, werd tot voor kort hoogstens als theoretisch gezien. Maar dat is niet meer zo.

Geen EU-land is zo ver gegaan in de instelling van politieke controle op de rechtspraak als Polen, geregeerd door een conservatief-nationalistische regering. Rechters worden benoemd op verzoek van een orgaan waarvan het merendeel van de leden uitsluitend is gekozen via de stemmen van de regerende partij. De meeste van die leden hebben politieke of beroepsmatige banden met de minister van Justitie, die tevens procureur-generaal is. Het tuchtstelsel voor rechters staat geheel onder zijn gezag. De minister benoemt zowel de tuchtrechtelijke functionarissen door wie rechters wegens vermeend wangedrag worden vervolgd, als de rechters van de tuchtcolleges die in tuchtprocedures beslissen over de straffen voor rechters, waaronder opschorting van de uitoefening van hun functie. Bovendien kan de minister in elke tuchtzaak die tegen rechters wordt gevoerd persoonlijk tussenbeide komen. Rechters kunnen verantwoordelijk worden gehouden voor de inhoud van hun uitspraken, de rechtstreekse toepassing van EU-recht en het voorleggen van prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie. Dit zijn geen theoretische bespiegelingen. Deze bepalingen worden toegepast in de praktijk. Rechters staan onder toezicht van politici en de waarborgen voor hun onafhankelijkheid zijn opgeheven.

Lees ook het opiniestuk van de Poolse premier Mateusz Morawiecki: Polen is en blijft lid van de EU

Gemeenschap van democratieën

De bewering dat kritiek op dit systeem berust op „stereotypen en vooroordelen”, zoals premier Morawiecki in zijn artikel stelt, is dan ook onzin. Volgens het EU-Hof van Justitie schendt het Poolse rechtsstelsel de verdragsverplichting om in een doeltreffende rechtsbescherming door onafhankelijke rechtbanken te voorzien. De uitspraak van 15 juli 2021 verplicht de Poolse staat tot ontmanteling ervan. Het gepolitiseerde constitutionele hof heeft daarentegen – op verzoek van de premier – geoordeeld dat de EU-verdragsbepalingen in strijd zijn met de Poolse grondwet. Dat is een kwaadaardige poging om een autocratische machtsgreep te vermommen als verdediging van de democratische grondwet. Dit heeft niets te maken met de bescherming van de Poolse soevereiniteit en de rechten van de Poolse burgers. Integendeel: de afbraak van de onafhankelijke rechtspraak ondermijnt de Poolse rechtsorde en de grondslagen van de Europese Unie. Terwijl deze grondslagen het land nu juist voor het eerst in zijn dramatische geschiedenis in staat hebben gesteld om de rechtsorde te bestendigen en te versterken. De kern van het Poolse probleem is niet een geschil over de afbakening van nationale en Europese bevoegdheden. Het is een geschil over de vraag of we de EU als iets anders kunnen zien dan een gemeenschap van democratieën.

De crisis in de rechtsstaat die de regering-Morawiecki heeft veroorzaakt is dan ook een zeer ernstige uitdaging voor de EU. De EU is puur een rechtsgemeenschap, en kan niet overleven als de werking van die rechtsgemeenschap onvoldoende is gewaarborgd. De oplossing van deze fundamentele crisis is een voorwaarde voor de EU om eensgezind het hoofd te kunnen bieden aan andere dreigingen en uitdagingen: migratie, pandemie of economisch herstel.

Zo’n oplossing zou heel eenvoudig zijn, ze vergt alleen maar de eerbiediging en volledige uitvoering van de al bindende en toekomstige beslissingen van het Hof van Justitie van de Europese Unie. Dat zou volstaan om de grondslagen van de Poolse rechtsstaat te herstellen, om het dreigende verval van de rechtsorde in de EU te voorkomen en om op dit cruciale moment voor de integratie van de EU het gezag van het EU-Hof van Justitie te verdedigen. Dat is het minimum voor een „loyale EU-lidstaat,” die Polen wil zijn. En daar zouden alle andere regeringen die het EU-project zijn toegedaan aan vast moeten houden.