Analyse

Dubbele crisis aan oostflank stelt Europa voor uitdaging

EU-strategie Zowel aan de grens tussen Polen en Wit-Rusland als die tussen Rusland en Oekraïne kampt de EU met conflicthaarden. Hoe hangen die met elkaar samen?

Oekraïense soldaten van de grensbewaking donderdag aan de grens met Wit-Rusland in de regio Volyn.
Oekraïense soldaten van de grensbewaking donderdag aan de grens met Wit-Rusland in de regio Volyn. Foto Oekraïense politie / AP

Europa kampt met twee conflicthaarden aan haar oostgrens die elk een geheel eigen dynamiek hebben, maar in beide gevallen draaien om landen die Moskou ziet als onderdeel van de Russische invloedssfeer.

In het noorden creëerde Wit-Rusland een crisis door duizenden migranten uit Afrika en het Midden-Oosten via Minsk naar de grens met Polen en Litouwen te dirigeren. Rusland trok deze herfst weer duizenden militairen samen aan de grens met oost-Oekraïne, de zoveelste escalatie in een conflict dat in 2014 begon en nu weer tot grote bezorgdheid in het Westen leidt.

Onrust op meerdere vlakken in invloedssfeer van Moskou

Hangen de crises samen? De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Blinken waarschuwde dit weekend per tweet dat de crisis aan de Poolse grens gebruikt wordt om de aandacht af te leiden van de Russische dreiging in Oekraïne. De Litouwse president Nauseda zei maandag dat migranten ook via Moskou naar Minsk gevlogen worden en vorige week liet Rusland bommenwerpers boven Wit-Rusland vliegen.

EU-Buitenlandchef Josep Borrell zei overtuigd te zijn dat Wit-Rusland dit niet kan doen zonder steun van Moskou, ook al ontkent Rusland elke betrokkenheid. Minister Ben Knapen (Buitenlandse Zaken, CDA): „In de analyse kun je zeggen dat het allemaal met elkaar samenhangt, dat het onderdeel is van een soort hybride ongemak”. De migratiecrisis wordt een hybride conflict genoemd omdat het onder het niveau van een echte oorlog blijft.

In de optiek van Kiev, dat gebaat is bij een westers front tegen Moskou, zijn de conflicten zeker met elkaar verbonden. „Als je ziet dat migranten als wapen gebruikt worden, als we desinformatie als wapen zien, gas als wapen en we zien soldaten met hun geweren, … dat zijn geen elementen die los van elkaar staan”, zei de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Dmytro Kuleba tegen Politico. „Ze maken deel uit van een bredere strategie Europa te versplinteren.”

Lees ook: het interview met EU-Buitenlandchef Josep Borrell.

Steeds grimmiger

Het migratie-conflict komt in eerste instantie op het conto van de Wit-Russische president Loekasjenko. Met sancties en diplomatieke druk probeert de EU hem al maanden tegen te werken. De EU zette maandag dertig Wit-Russen op een sanctielijst en neemt maatregelen tegen luchtvaartmaatschappijen. Ook wordt het onmogelijk voor het Wit-Russische Belavia om vliegtuigen in de EU te leasen.

Conflicten maken deel uit van een bredere strategie om Europa te versplinteren

Dmytro Kuleba Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken

De situatie aan de grens wordt steeds grimmiger. Wit-Russische grenswachten probeerden afgelopen weekend een bres te slaan in de Poolse barricades. Poolse grenswachten probeerden dit tegen te gaan, maar Polen liet zich niet provoceren tot een escalatie van het conflict. Polen overweegt om formele consultaties in de NAVO aan te vragen.

Lees ook dit interview met Michael Stübgen, minister in Brandenburg: ‘Voor Wit-Rusland zijn deze mensen een wapen’

Het brandpunt in oost-Oekraïne is van heel andere aard. In april verzamelde Rusland al eens troepen aan de grens, de spanning piekte even en daarna werd een deel van de militairen weer weggehaald uit de regio. Sinds een paar weken komen er weer militairen bij. Volgens Oekraïne zou het in totaal gaan om 90.000 Russische militairen. „We moeten gefocust zijn en realistisch over de uitdagingen waar we mee te maken hebben. We zien een grote concentratie van troepen”, zei Jens Stoltenberg, secretaris-generaal van de NAVO maandag in Brussel.

Naar Russische motieven is het gissen. De samenballing van militairen kan een luidruchtig signaal zijn dat eventuele ‘anti-Russische’ stappen, zoals toenadering tussen Oekraïne en NAVO, meteen op een Russisch antwoord kunnen rekenen. Het kan ook een reactie zijn op het feit dat Kiev sinds kort beschikt over effectieve drones. Het Kremlin ontkent in alle toonaarden dat het van plan is Oekraïne binnen te vallen. „Rusland is voor niemand een bedreiging.”