Recensie

Recensie Boeken

Rowlings nieuwe kinderboek is een klassieke én eigentijdse kerstqueeste

J.K. Rowling Een knuffelvarken dat kwijtraakt, en terechtkomt tussen de afgedankte spullen: het nieuwe kinderboek van Rowling is eerder Toy Story dan Harry Potter.

Illustratie Jim Field, uit besproken boek.

Het lijkt erop dat J.K. Rowling de magische wereld van Harry Potter voorgoed vaarwel heeft gezegd. Vorig jaar rees dit vermoeden al toen het maatschappijkritische sprookje The Ickabog verscheen, Rowlings eerste kinderboek (na twaalf jaar) dat geen spin-off van de Potter-verhalen was. En nu trakteert ze ons op Het Kerstvarken, een traditionele moralistische kerstvertelling die is geworteld in romantische klassiekers als Hoffmans De notenkraker en Dickens’ A Christmas Carol.

Of ze origineel is, maakt Rowling kennelijk niet uit. Kerst keert ieder jaar terug. Ze beseft: juist de herkenbaarheid van die herhaling is de kracht van de traditie waar (kerst)verhalen op drijven. Dus vroeg ze Jim Field vertrouwde Toy Story-achtige illustraties te maken, en strooit ze ongegeneerd even vrolijk als doeltreffend met kerstclichés: dwarrelende sneeuwvlokken, wc-rolengelen, de Kerstman die een eind-goed-al-goed garandeert en een jongetje dat op ‘de avond van wonderen en onmogelijke ondernemingen’ een dickensiaanse queeste moet volbrengen in een eigentijds, grimmig schimmenrijk.

Aftands speelgoedbeest

Doel van de queeste van deze Jack is de redding van UT Varken (UV), zijn allerbeste vriend. Het aftandse speelgoedbeest met één oor en plastic rammelkorrels in zijn buik is de enige die Jacks sores begrijpt. Of het nu het verdriet om zijn ouders’ scheiding betreft, of zijn boosheid jegens zijn stiefzusje Sanne – een puberende, met zichzelf worstelende treiterkop – UV’s fluwelige varkenspootjes zijn altijd ‘precies groot genoeg om tranen mee weg te kunnen vegen’. Wanneer na een achterbankruzie Sanne UV uit de gezinsauto op de snelweg gooit, is Jack gebroken. Zijn moeder, zijn grootouders, het door Sanne gekochte Kerstvarken als UVs plaatsvervanger, niets en niemand kan de zevenjarige troosten. Er is maar een oplossing: Jack moet en zal zijn maatje terugvinden.

Vanaf dat moment etaleert Rowling haar grenzeloze verbeeldingskracht. In plaats van een nachtelijke dwaaltocht op de snelweg (sowieso geen goed idee voor een kinderboek) laat ze Jack door onbekende stemmen wakker worden. Slim gebruik makend van de willing suspension of disbelief en het suggestieve schemergebied tussen waken en slapen in, blijkt ze allerlei ‘Dingen’ in Jacks aardedonkere slaapkamer geloofwaardig tot leven te hebben gewekt. Goed gevonden is bijvoorbeeld het gegeven dat alleen die ‘Dingen’ bezield raken die ‘gebruikt worden en menselijke gevoelens absorberen’.

Consumptiemaatschappij

Innovatief is ook het allegorische Land van Verlies, een door onze consumptiemaatschappij veroorzaakte helleplaats waar alle kwijtgeraakte spullen terechtkomen en De Grote Verliezer heerst als de duivel zelf. Daar is UV, begrijpt Jack: vergezeld door het Kerstvarken vertrekt hij vervolgens naar dit angstaanjagende land.

Soms duizelt het je van alles wat ze daar tegenkomen. Tuinhandschoenen, een gedicht, kerstpapier, smartphones, trouwringen, plastic speelgoed: ja, de wereld heeft een gigantisch afvalprobleem en dat zullen we weten. Toch hindert Rowlings opzichtige milieumoralisme nauwelijks. Haar fantasiewereld is kleurrijk en haar karakteristieke tongue in cheek-humor schept lucht. Zo hebben alle Dingen een originele voorgeschiedenis en bepaalt de liefde van de eigenaar voor wat hij verloren is waar het terechtkomt. Nutteloze ‘Ondingen’ eindigen bijvoorbeeld op ‘De Vlakte der Verstotenen’, terwijl onbeduidende niemendalletjes naar ‘Niemandal’ worden verbannen. Verrassend is ‘De Stad van de Verloren Schatten’. Daar treffen Jack en het Kerstvarken zaken als verloren ‘Principes’ (van een zakenman op jacht naar fortuin), verloren Geluk en verloren Hoop. Dit engelachtige wezen brengt het tweetal vanuit het zalvende kerstmotto ‘mijn licht straalt niet zo fel als dat van mijn vriendin Geluk maar is moeilijker te doven’ ten slotte naar het Eiland van de Dierbaren, waar alle (figuurlijk) ‘onbetaalbare Dingen’ wonen.

Vindingrijke gids

Ondertussen denderen de spannende gebeurtenissen voort. Achternagezeten door misleidende Hulpverliezers doen Jack en het Kerstvarken er alles aan om niet door de Grote Verliezer gegrepen te worden. Daarbij verandert het Kerstvarken van een vindingrijke gids in trouwe vriend die, met een knipoog naar het Christusverhaal, zich zelfs wil opofferen om Jacks hartenwens te verwezenlijken. Dit veroorzaakt bij Jack een innerlijke tweestrijd die in liefdevolle moed resulteert: mooi passend bij de troost en verlichting die kerstverhalen traditiegetrouw brengen.