Overgeleverd aan je cloud-account

Technologie Techbedrijven als Apple, Google en Microsoft groeiden uit tot onmisbare digitale providers. Als consument heb je echter weinig te zeggen over de uitdijende diensten van iCloud, Google Drive of OneDrive. Het zijn jouw data, maar het blijven hun voorwaarden.

Illustratie Tomas Schats

Het begon als een 1 april-grap. Althans, zo leek het toen zoekmachine Google op 1 april 2004 de nieuwe dienst Gmail aankondigde, met maar liefst één hele gigabyte ruimte voor je berichten. Het was voor die tijd een ongekende hoeveelheid opslag.

Met gratis mail als lokkertje – je berichten werden aanvankelijk wel gescand voor advertenties – ging Google dat mailaccount ook gebruiken als registratie voor andere diensten. De consument veranderde in een superuser, met één account voor de zoekmachine, Google Maps, YouTube en uiteindelijk ook besturingssysteem Android. Het leverde Google veel klanten en een enorme rijkdom aan informatie op.

De rest van de techwereld volgde met online accounts voor mail en dataopslag, waaraan een hele waaier aan diensten werd gekoppeld. Anno 2021 hebben Apple, Google en Microsoft elk een eigen leger aan superusers.

Wat getallen: er zijn wereldwijd 3 miljard Google Android-apparaten in gebruik. Apple iOS staat op 1,6 miljard iPhones en iPads. Er draaien 1,3 miljard pc’s met Windows 10. Gebruikers worden geacht één account aan te maken voor ‘alles wat Microsoft is’ – ook Teams, Skype, Hotmail of Xbox.

Je hele digitale leven onder één dak is handig, maar je hebt als consument weinig te zeggen over de manier waarop er met je data wordt omgesprongen. Bestanden kunnen worden doorzocht, accounts worden soms plotseling afgesloten. De aanbieder van de dienst schuift verantwoordelijkheden van zich af via eenzijdige voorwaarden. En klik je snel op ‘OK’, dan zit je daar nog lang aan vast. Hoe raakten we zo verknocht aan de cloud?

1. Een (bijna) verplicht account

‘Synchronisatie’ is het toverwoord van de cloud. Het is makkelijk om data centraal te stallen op het moment dat je meerdere apparaten tegelijk gebruikt. De telefoon is de belangrijkste persoonlijke computer waarop je alle gegevens bij de hand wilt hebben – graag ook je complete fotoverzameling, mailbox en chatgeschiedenis. Zoveel onmisbare en waardevolle informatie dat er regelmatig backups van gemaakt moeten worden – waarvoor weer extra ruimte nodig is.

Een uitdaging: probeer een nieuwe telefoon of een nieuwe computer te installeren zonder je in te schrijven voor de online diensten van Google, Apple of Microsoft. Het kan, maar je blijft zitten met een toestel waarop je geen nieuwe apps kunt installeren en dat blijft zeuren om registratie en inlogcodes.

Vergeleken met telefoons was het bij computers tot voor kort relatief simpel om als ‘lokale gebruiker’ – zonder meteen ingelogd te zijn bij Microsoft of Apple – je computer te gebruiken. In Windows 11, sinds vorige maand beschikbaar, is het lastiger. Microsoft raadt het zelfs af: „Windows werkt beter wanneer bestanden en instellingen automatisch worden gesynchroniseerd” staat er in de instellingen. Hoe of waarom, dat wordt niet uitgelegd.

De cloudaccount is ook nodig om makkelijk over te stappen naar nieuwe telefoons of computers, zonder daarbij gegevens te verliezen of handmatig over te zetten. Het wordt ingewikkelder als je wilt overstappen van het ene besturingssysteem naar het andere.

Dat merk je bijvoorbeeld als je Whatsapp-geschiedenis wilt overzetten. Tot voor kort kon je niet zonder gespecialiseerde software chatberichten overhevelen van Google Android naar iOS van Apple of andersom. Het goede nieuws: WhatsApp heeft sinds kort een eigen methode om je data van iOS naar Android over te hevelen.

2. Een slimme prijsstelling

Over de prijsstelling van clouddiensten is goed nagedacht. De eerste gigabytes (gb) zijn altijd gratis, als lokkertje. Google Drive is scheutig met 15 gratis gb, OneDrive en iCloud geven 5 gb weg. Een gespecialiseerde opslagdienst als Dropbox biedt maar 2 gb.

Als je een groeiend aantal bestanden achter je aanzeult – foto- en videobestanden worden groter, de WhatsApp-geschiedenis wordt langer en langer – dan is de neiging al snel om ruimte bij te kopen om een reservekopie van de kostbare data te maken. De tarieven liggen dicht bij elkaar: 2 terabyte opslagruimte kost zowel bij Google, Microsoft als bij Apple een tientje per maand. Voor het prijsverschil hoef je dus niet over te stappen.

De techbedrijven bundelen graag. Ze combineren selecties van hun diensten – denk aan bundels als ‘Apple One’ of ‘Google One’ – en leveren die voor een meerprijs ook in voordelige gezinsverpakking, voor de hele familie. Het mes snijdt aan twee kanten; als meer mensen in je gezin hetzelfde systeem gebruiken, blijven ze in het ecosysteem.

Al die miljarden cloudgebruikers leveren de techbedrijven extra geld op. Voor Apple is iCloud de manier om te blijven verdienen aan consumenten die minder vaak een nieuwe telefoon kopen. Google wil graag andere inkomstenbronnen aanboren, naast advertenties. Microsoft heeft baat bij klanten die software als langdurig abonnement afnemen, in plaats van een eenmalige aankoop.

De abonnementen van particuliere klanten zijn winstgevend, hun persoonlijke data kunnen geëxploiteerd worden voor het ontwikkelen van nieuwe diensten.

Ook de distributie van software is lucratief: in de App Store, Google Play Store of Microsoft Store betalen ontwikkelaars 15 tot 30 procent commissie over elke verkochte app. De appwinkels verkopen daarnaast advertentieruimte waar ontwikkelaars nieuwe software kunnen promoten. Opnieuw kassa.

3. Een wirwar van diensten

Hoe meer diensten je afneemt, des te kleiner de kans dat je overstapt naar een concurrerende aanbieder. Dat geldt voor internetproviders als KPN en Ziggo (van oudsher leveranciers van email), maar nog sterker voor de grote digitale dienstverleners.

De techbedrijven verbinden elke denkbare service aan je online account. Het begon ooit met e-mail en opslag van bestanden en foto’s in de cloud. Later volgde de koppeling met besturingssystemen, backup-diensten, webbrowsers en wachtwoorden, downloadwinkels, spraakassistenten, abonnementen op online muziek, nieuws, video of games, betaaldiensten en chat- en videoapps. Ook de koppeling van apparaten (smart home) wordt via je cloudaccount geregeld.

Techbedrijven verbinden elke denkbare service aan je online account

Bijvoorbeeld: voor veel Apple-gebruikers is het vanzelfsprekend dat ze met één Apple ID foto’s van hun iPhone in iCloud opslaan, inloggen op een MacBook, de browserinstellingen en wachtwoorden synchroniseren, berichten versturen via iMessage en hun back-ups bewaren. Al dat gebruiksgemak houdt hen gevangen in de Apple-fuik.

Het dienstenaanbod gaat verder: virtuele fitness-abonnementen, VPN-diensten (om internetverkeer te versleutelen), een privacyfilter voor je e-mail of een spaarprogramma als ‘Microsoft Rewards’. Ook de helpdesk is een extraatje: abonnementsdienst Google One biedt als voordeel „toegang tot experts die vloeiend ‘googles’ spreken”.

Als je in die overvloed van diensten niet meteen van alle aanbiedingen gebruikmaakt, dan word je achtervolgd met aanbevelingen. Zo plaatst Apple op een nieuwe iPad een rode waarschuwing bij de systeeminstellingen zolang je je betaalpasje niet aan Apple Pay hebt gekoppeld. Terwijl de iPad daar echt niet minder om presteert. Ook eigen apps worden opgedrongen in de standaardinstellingen. Microsoft doet er alles aan om browser Edge te promoten in Windows 11 – als een webbrowser waarmee je ‘online meer kunt doen’.

4. Verwacht geen privacy

Als je de serviceovereenkomst leest, tref je daarin een lange lijst voorwaarden waaraan je moet voldoen als je bestanden in de cloud stalt. Techbedrijven scannen bestanden op ongeoorloofde inhoud, zoals kinderporno. En ze verbieden dat je hun servers gebruikt om bestanden op te slaan die bijvoorbeeld auteursrechten schenden of „terroristische of gewelddadig extremistische inhoud” bevatten (uit Microsofts gedragscode). Bij Google teken je ervoor dat „geautomatiseerde systemen en algoritmen je content analyseren op spam, malware en illegale content”.

Ook in Nederland zijn gevallen bekend waarin providers zonder aankondiging accounts van gebruikers afsloten. Vorig jaar overkwam dat een man uit Lelystad. Een automatisch gesynchroniseerde foto uit een WhatsApp-groep belandde op zijn OneDrive en werd door Microsoft gemarkeerd als kinderporno. Microsoft blokkeerde de gebruiker, die toegang tot zijn account kwijtraakte. Hij verloor het kort geding, omdat hij de voorwaarden geaccepteerd had.

Ook al bewaar je zeer persoonlijke documenten bij clouddiensten, je hoeft er geen enkele privacy te verwachten, stelt de Amerikaanse privacyorganisatie EFF in een reactie op een rechtszaak rondom opslagdienst Dropbox. Bij een Dropbox-gebruiker werd een videofilmpje gevonden waarin kinderporno te zien zou zijn. Dropbox seinde de controlerende overheidsinstantie in, die de gebruiker vervolgde voor bezit van kinderporno. Hij beriep zich vergeefs op het privacyrecht.

Dit jaar nam Apple zich voor om ook foto’s te scannen die voor backup in iCloud werden opgeslagen. Dit detectiesysteem was bedoeld om de verspreiding van kinderporno tegen te gaan. Apple blies de plannen na felle kritiek van privacyvoorvechters af.

Een andere tekortkoming als het gaat om privacy: iCloud, OneDrive en GoogleDrive versleutelen de gegevens van bestanden, maar beheren zelf ook de encryptiesleutels. Dat betekent dat de cloudaanbieder toegang houdt tot je bestanden en data kunnen overleggen aan opsporingsdiensten. Berichten die je versleuteld verstuurt via WhatsApp zijn bijvoorbeeld toch leesbaar in de iCloud back-up. WhatsApp waarschuwt gebruikers om de standaard reservekopie uit te schakelen, en heeft nu een eigen backup-methode.

Lees ook: Verbannen door Microsoft wegens ongevraagde foto’s

5. Het is slikken of stikken

Zakelijke klanten kunnen voorwaarden afdwingen als ze data in de cloud stallen – daar betalen ze ook voor. Maar consumenten hebben weinig keuze bij contracten in de online wereld, stelt een adviesrapport dat consumentrechtexperts dit jaar schreven voor het Europese Parlement. „Het is stikken of slikken”, zegt een van de auteurs, Marco Loos, hoogleraar consumentenrecht aan de UvA. „De Europese richtijnen voor ‘oneerlijke bedingen’ zijn oud – ze stammen uit 1993 – en moeten worden herzien”, vertelt Loos in een gesprek met NRC. „Je hebt gemak van zo’n onlineaccount, maar je zit snel opgesloten in een ecosysteem van Apple, Google of Microsoft. Dat is de valkuil.”

Zakelijke klanten kunnen voorwaarden afdwingen; daar betalen ze ook voor

Een clouddienst voor consumenten voelt als een lidmaatschap voor het leven. Loos noemt het in zijn rapport ‘digitale asymmetrie’: de techbedrijven gebruiken grote hoeveelheden data om de eigenschappen en voorkeuren van hun gebruikers „structureel te exploiteren en diensten op te dringen”. De druk komt ook van buitenaf, via gezinsleden die al een bepaalde technologie of sociaal netwerk gebruiken. Werken vanuit huis tijdens de pandemie heeft het gebruik van clouddiensten verder aangejaagd.

6. De voorwaarden zijn oneerlijk

In het rapport aan het Europese Parlement staat een zwarte lijst van oneerlijke voorwaarden die clouddiensten opleggen. Die ‘verboden’ voorwaarden leiden tot herkenbare ergernissen: denk aan onaangekondigde of onverklaarbare prijsverhogingen, helpdesks die expres moeilijk bereikbaar lijken, onduidelijkheid over geautomatiseerde beslissingen (bijvoorbeeld plotseling geblokkeerde accounts), inbreuk op Europese privacyregels of het te kort beschikbaar houden van data na het opzeggen van het contract.

Er is ook een ‘grijze lijst’ van voorwaarden die gemeden moeten worden - tenzij er goede argumenten voor zijn. Ook dat zijn herkenbare ergernissen, zoals een verwijzing naar de gebruiksvoorwaarden met alleen hyperlinks, of providers die veel persoonlijke data van je verzamelen zonder dat dat voor de werking van de geleverde dienst nodig is.

Al zouden zulke oneerlijke voorwaarden verdwijnen uit de cloudcontracten, dan nog verandert de machtsverhouding tussen individuele consument en big tech niet wezenlijk, zegt. Loos: „Je kunt als consument tegenover een multinational nog altijd niet onderhandelen over de voorwaarden.”

Consumenten moeten weten welke rechten ze hebben en het moet het eenvoudig zijn om ze te handhaven, zegt Loos. „Als je naar een rechter moet in Californië heb je daar weinig aan. Maar ook procederen in eigen land is duur. We blijven dus afhankelijk van toezichthouders en consumentenorganisaties om de uitwassen te beperken.”

7. Er komen nieuwe wetten aan

Er gaan jaren overheen om de Europese richtlijnen aan te passen. Dat wil niet zeggen dat er niets gebeurt. Zo gelden er vanaf 1 januari 2022 nieuwe wettelijke bepalingen voor de leveringen van digitale inhoud en diensten. Consumenten hebben langer recht op updates - denk aan een smart tv’s waarbij de meegeleverde video-app na een paar maanden niet meer werkt. Ook kunnen consumenten makkelijker hun bestanden of persoonlijke data overzetten naar andere providers. Het voorbeeld dat Marco Loos geeft: „Stel dat een game wordt aangeboden bij zowel Xbox als PlayStation. Dan moet je je account, met alle gamelevels die je behaald hebt, kunnen overbrengen van het ene naar het andere platform.”

Maar de afhankelijkheid van clouddiensten blijft groot en onze invloed daarop klein, zegt Loos. De Nederlandse Consumentenbond adviseert voor terughoudendheid: „Vertrouw voor je belangrijke documenten nooit alleen op cloudopslag. Behalve dat de opslagdienst je gegevens op slot kan zetten, kan de dienst failliet gaan of overgaan in andere handen.”

Een andere optie is om in ieder geval verschillende diensten te gebruiken. Zodat je niet je hele lot in handen legt van één enkele aanbieder, die via de OK-knop het recht heeft bedongen om elk moment de stekker te kunnen trekken uit je mail, je foto’s, je apps, je wachtwoorden, en de rest van je digitale bestaan.