Opinie

NCTV toont schemergebied in politiewerk door particulieren

Observeren en afluisteren: de particuliere sector neemt het graag van de staat over. Volgens Bob Hoogenboom in de Veiligheidscolumn let niemand daar goed op.
Overheden die ook particuliere onderzoeksbureaus inhuren - het wordt ‘grey policing’ genoemd.
Overheden die ook particuliere onderzoeksbureaus inhuren - het wordt ‘grey policing’ genoemd. Foto IStock

De gemeenten Rotterdam, Eindhoven, Delft, Zoetermeer, Leidschendam-Voorburg, Almere, Ede, Veenendaal, Helmond en Huizen hebben het particuliere onderzoeksbureau Nuance door Training en Advies (NTA) ingehuurd om onderzoek te doen naar moskeeën, zo bleek. Tegelijkertijd is er veel onduidelijkheid. Wat is bijvoorbeeld de rol van de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV)? De NCTV heeft de onderzoeken aanbevolen en betaald. En kreeg afschriften van de rapportages. Men verschilt van mening over de methoden van het onderzoeksbureau: waren die wel of niet heimelijk? En gemeenten weten niet goed om te gaan met wat zich heeft afgespeeld. Overigens, die onwetendheid volgde pas op de publiciteit.
Rechtsstatelijke beginselen worden er nu door een deel van de betrokkenen met de haren bijgesleept. Voordien was dat kompas blijkbaar ietwat uit het lood geslagen. Standpunten variëren van ‘niets onoorbaars gebeurd’, van het maken van excuses tot nader onderzoek naar hoe dit heeft kunnen gebeuren.

Schaduwzijde

De wederzijdse afhankelijkheden tussen de overheid en het bedrijfsleven waren al groot en worden nu nog groter. Publiek-private samenwerking – en een verdere verdieping daarvan – heeft weliswaar de toekomst, maar er een schaduwzijde. Overheden kunnen ook particuliere onderzoeksbureaus inhuren om dubieuze redenen. Dat wordt ‘grey policing’ genoemd, het grijze gebied tussen publiek en privaat waar het niet meer duidelijk is wie wat doet voor wie en wie waarop kan worden aangesproken. Grey policing kent verschillende gedaanten.
Je hebt van oudsher de informele contacten. Door de groei van particuliere beveiligings- en onderzoekbureaus bestaat een culturele band met de politie, omdat veel oud-politiemensen hun weg vinden naar die bedrijven. En de laatste tien jaar ook naar cybersecuritybedrijven. Het worden old boys (and girls)-netwerken genoemd. De loyaliteit onderling is groot. (Ex-)politiemensen hebben een sterk normatieve oriëntatie: ze willen zaken oplossen. Soms tegen de grenzen van de rechtsstaat aan. Soms eroverheen.

Bedrijfsleven

Het ‘vieze werk’ uitbesteden is een tweede gedaante. De vooronderstelling is dat naarmate de wetgever inlichtingendiensten en de politie juridisch aan banden legt, men zoekt naar mogelijkheden om een particulier bureau datgene te laten uitvoeren, wat een publieke organisatie niet mag of kan.
Nederland telt vierhonderd onderzoek- of recherchebureaus met een vergunning. Daarnaast hebben (beursgenoteerde) ondernemingen inhouse securityafdelingen (die vallen niet onder de wet) die achtergrond- en fraudeonderzoeken verrichten. Er wordt meer fraude onderzocht door het bedrijfsleven dan door de overheid. Clarissa Meerts schreef een proefschrift over deze vrijwel onzichtbare bedrijfstak. Ook advocatenkantoren verrichten fraudeonderzoeken voor cliënten.

Observeren

De Autoriteit Persoonsgegevens geeft deze omschrijving: particuliere recherchebureaus (onderzoeksbureaus) doen onderzoek naar personen in opdracht van particulieren of organisaties. Ze passen daarbij vergaande methoden van onderzoek toe, zoals iemand in het geheim observeren, telefoongesprekken afluisteren en e-mails onderscheppen. Particuliere recherchebureaus hebben een vergunning nodig van het ministerie van Justitie en Veiligheid en dienen zich te houden aan de richtlijnen uit de privacygedragscode van de Nederlandse Veiligheidsbranche, de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) en de Wet particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus (Wpbr).
Uit een beperkt aantal eerdere gevallen blijkt dat gemeenten onderzoekbureaus inhuren. In Maastricht doorzoekt een particulier recherchebureau in 2019 de inbox van ruim veertig ambtenaren en vinden ‘intimiderende verhoren’ plaats. De jurisprudentie bevat twee zaken van gemeentelijk opdrachtgeverschap aan een recherchebureau. Den Haag laat een werknemer onderzoeken. Harderwijk geeft een bedrijf de opdracht om 22 maanden lang recreatiewoningen te observeren teneinde permanente bewoning vast te stellen.
Politie en Wetenschap publiceerde in mei van dit jaar Black Box van gemeentelijke online monitoring onderzocht. Een wankel fundament onder een stevige praktijk. 95% van de ondervraagde medewerkers uit 150 gemeenten geven aan dat hun gemeente aan online monitoring doet, maar niet goed weet aan welke regelingen men is gebonden. Voor deze monitoring wordt gebruikgemaakt van door de markt ontwikkelde technologie. Het is geen grey policing in de traditionele zin, maar ook dit begrip past zich aan.

Grensvervaging

Voor de wereld van het private rechercheonderzoek is weinig belangstelling. Noch voor de grensvervaging tussen publiek en privaat. Deze onderwerpen worden niet genoemd in de nationale onderzoeksagenda van de politie of de programmering van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum. Het laatste empirische onderzoek dateert uit 2001. Daarin wordt geconcludeerd: „Uitwisseling van persoonsgerelateerde informatie vindt ondanks de juridische obstakels die dit formeel in de weg staan, daarentegen wel met enige regelmaat plaats.” Daarnaast wordt gesteld dat het toezicht verbetering vereist. Al decennialang wordt dat om de zoveel tijd geroepen. Af en toe verschijnt een literatuuronderzoek dat niets nieuws toevoegt. Het feit dat de aandacht zo gering is, is even verontrustend als de zich ontwikkelende praktijk.

De Veiligheidscolumn wordt geschreven door deskundigen uit de politiewereld. Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan de Nyenrode Business Universiteit

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.