Opinie

De vieze nasmaak van geboortebeperking

Kiza Magendane

De enige manier om mijn iPhone weer aan de praat te krijgen, verzekert de reparateur mij, is hem opnieuw instellen. De consequentie is wel dat ik mijn bestanden verlies. Begrijp mijn nervositeit. Maar vrij snel zie ik het verlies van mijn bestanden als een kans om mijzelf te bevrijden van de hunkering om iedere uitwisseling en gebeurtenis vast te leggen. Soms is vergeten en opnieuw beginnen een slimme strategie om je van doodlopende routes en vastgeroeste dogma’s te bevrijden. Niet alleen voor het individu, maar ook voor het collectief.

Toch is onze samenleving nog niet bevrijd van pruikerige denkpatronen, afkomstig van xenofobe academische mastodonten. Zo is er hoogleraar Jelle Reumer die in zijn vorig jaar verschenen essay Teveel het zoveelste betoog hield tegen ‘overbevolking’. Volgens deze Utrechtse paleontoloog is de overvloed van mensen op aarde de belangrijkste oorzaak van de grootste hoofdpijndossiers van onze tijd (zoals de pandemie en klimaatverandering).

De verleiding is groot om te stellen dat Reumer uit zijn nek kletst, en om zijn argumentatie langs een technische meetlat te leggen. Gelukkig heeft deze krant het laatste al gedaan in een recensie vorig jaar. „Helaas noemt Reumer geen aanpassingsopties voor de mens”, oordeelde de recensent terecht over het gebrek aan verbeeldingskracht in Reumers betoog. „Als je weet dat driekwart van het wereldwijde landbouwareaal wordt ingenomen door vee en het voer voor dat vee, wat zou dan alleen al het decimeren van de vleesconsumptie kunnen schelen in bos- en biodiversiteitsverlies?”

Volgens Reumer is overbevolking de olifant in de kamer, een thema waar velen hun handen niet aan willen branden. Dat is natuurlijk klinkklare onzin. Reumers armoedige betoog past immers in een lange traditie van geprivilegieerde westerse mannen van middelbare leeftijd die een apocalyptisch toekomstbeeld schetsen als gevolg van demografische groei elders in de wereld. Thomas Malthus geloofde al in de negentiende eeuw dat de menselijke demografische groei sneller zou gaan dan het vermogen van de aarde om mensen te voeden. Met The Population Bomb schreef Paul Ehrlich in 1968 een bestseller waarin hij onder meer stelde dat het noodzakelijk is om te investeren in maatregelen die verdere demografische groei tegengaan.

Afgelopen decennia vertaalde deze antipathie voor de bevolkingsgroei zich, wereldwijd, in beleidsnota’s die ‘family planning’ centraal stelden. Inmiddels weten wij dat het onverstandig is om vrouwen toegang tot abortus te geven als ze niet eens toegang tot de meeste basale zorg hebben. Daarom richt het beleid rondom ‘seksuele en reproductieve gezondheid en rechten’ zich nu op de ‘keuzevrijheid’ van vrouwen. Geen toeval dat het fonds waarmee Nederland wereldwijd geld ophaalt voor rechten op abortus in arme landen ‘she decides’ heet.

Toch geeft dat allemaal een vieze nasmaak. In de praktijk komt het erop neer dat de demografische groei elders ons zorgen baart. Daarom laat iedere xenofobe politicus in Nederland geen kans onbenut om te waarschuwen voor een Afrikaanse ‘bevolkingstsunami’. Vier jaar geleden investeerde Ulla Tørnæs, de toenmalige Deense minister voor Ontwikkelingssamenwerking, 12,2 miljoen euro om voorbehoedsmiddelen in Afrikaanse landen beschikbaar te stellen. „Een deel van de oplossing voor het verminderen van de migratiedruk op Europa is het terugdringen van de zeer sterke bevolkingsgroei in veel Afrikaanse landen”, aldus de Deense barmhartige Samaritaan.

Als mijn telefoon gerepareerd is zie ik in mijn podcastapp dat Jort Kelder niemand minder dan prof. dr. Reumer in zijn programma te gast heeft, naar aanleiding van de VN-klimaattop in Glasgow. ‘Minder minder minder… mensen’, luidt de veelzeggende titel van de podcast. Tijdens het luisteren van het gesprek leer ik dat de hoge heren eigenlijk doelen op ‘minder Afrikanen’. Ze zwijgen in alle talen over het feit dat sub-Sahara-Afrikanen verantwoordelijk zijn voor slechts een half procentpunt van de historische emissies.

Afrikaanse kinderen hebben nul procent bijgedragen aan de klimaatverandering, maar zij zullen de klappen daarvan het hardst voelen. Deze maand berekende Oxfam nog dat de rijkste 1 procent van de wereldbevolking twee keer zoveel emissies uitstoot als de armste helft.

Ik hoop dat onze samenleving, net als mijn iPhone, opnieuw ingesteld kan worden, zodat begrippen als ‘the great reset’ en ‘post-growth thinking’ niet alleen modieus worden, maar ook in de praktijk worden uitgevoerd. Dat is de enige manier om overconsumptie en mondiale ongelijkheid aan te pakken, in plaats van de zoveelste mastodont de ruimte te geven om onzin te debiteren.

Kiza Magendane is politicoloog en schrijft om de week een column op deze plek.