Opinie

Hou de bevoegdheden van de NCTV beperkt

Veiligheid Uitbreiding van terrorismebestrijding: zonder waarborgen kan dat heel veel mensen gaan raken, denken en .
Foto Dmytro Varavin/Getty Images

Na de aanslagen van 11 september 2001 zijn landen over de hele wereld tot veel in staat en bereid gebleken om nieuwe aanslagen te voorkomen. Twintig jaar later blijft terrorismebestrijding een hot item. Preventie van bruut geweld tegen burgers is dan ook een belangrijke taak van onze overheid. Dat het aantal terrorismeslachtoffers in Nederland zeer beperkt is gebleven, is vermoedelijk mede dankzij investeringen in de menskracht van politie en inlichtingendiensten.

Maar de overheid nam ook ingrijpende maatregelen, zoals het inperken van de rechten van verdachten, het verzamelen van digitale gegevens over burgers en het volgen en lastigvallen van mensen tegen wie geen juridisch sluitend bewijs bestaat. Van deze maatregelen is de vraag of ze iets opleveren, terwijl ze een inbreuk op burgerrechten vormen. Veel ervan waren in eerste instantie tijdelijk, maar worden uiteindelijk permanent. Zo is het kabinet voornemens om een pakket aan tijdelijke maatregelen uit 2017 te verlengen. Het betreft onder meer verruimde mogelijkheden om mensen een contact- en gebiedsverbod op te leggen en om mensen hun paspoort af te nemen vanwege een terrorisme-gerelateerd misdrijf.

Daarnaast blijven veel vormen van terrorismebestrijding onder de radar. Zo kwam vorig jaar dankzij NRC aan het licht dat het Nederlandse leger een eenheid had die, zonder dat hiervoor een wettelijke basis bestaat, gegevens over burgers verzamelt. En ook de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) heeft zich als een geheime dienst gedragen door burgers online in de gaten te houden, bleek uit onderzoek van NRC. Het ging onder meer om imams, anticorona-activisten, klimaatactivisten en politici van partijen als FVD en BIJ1. Daarnaast bleek de NCTV te betalen voor undercover-onderzoek dat tien gemeenten lieten uitvoeren in moskeeën. Ook hiervoor bestond geen wettelijke basis. Moskeebestuurders, die vaak goede contacten met gemeentebesturen onderhielden, reageerden gekwetst op het uitlekken van deze geheime onderzoeken.

Vrijbrief

In plaats van de NCTV tot de orde te roepen, kwam demissionair minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) vorige week met een wetsvoorstel dat de bevoegdheden van de Coördinator uitbreidt. Dit wetsvoorstel kreeg kritiek van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), die stelt dat de minister niet duidelijk maakt „waarom het noodzakelijk zou zijn dat nou juist de NCTV – een gewone afdeling van een ministerie – bepaalde persoonsgegevens verzamelt, opslaat en deelt op een terrein waarop ook inlichtingendiensten actief zijn. Bovendien zijn de bevoegdheden heel vaag begrensd en ontbreken goede waarborgen.”

Het wetsvoorstel lijkt volgens de AP op een „vrijbrief voor de NCTV”. De AP waarschuwt dat het voorstel de deur openzet voor „een surveillancemaatschappij” waarin „op grote schaal, en zonder goed toezicht, allerlei gevoelige informatie over burgers wordt verzameld en gedeeld met andere organisaties.”

Nu denkt u misschien: wat maakt mij het uit? Ik heb niets te verbergen, en alles voor de veiligheid. Daar zijn wel enkele argumenten tegenin te brengen. Ten eerste zijn de vergaande maatregelen niet proportioneel, als we kijken naar de huidige beperkte terrorismedreiging in Nederland. Ten tweede loopt u, onschuldige burger, wel degelijk het risico om door de maatregelen te worden geraakt. Maatregelen richten zich niet alleen op mensen die geweld (willen) plegen, maar ook op mensen met een ‘radicale’ mening of ‘verdachte’ contacten. Ook is de bewijslast steeds lager om mensen antiterreurmaatregelen op te leggen.

Naarmate het net wijder wordt uitgegooid, neemt het risico toe dat mensen onterecht in aanraking komen met antiterreurmaatregelen. Dat kan vergaande gevolgen hebben. Jongeren verdacht van extremistische sympathieën worden op straat lastiggevallen en mensen die onterecht op terrorismelijsten zijn beland, krijgen moeilijk een baan of een bankrekening en worden op vliegvelden staande gehouden en teruggestuurd. Zij kunnen geen inzage krijgen in de redenen waarom zij op zo’n lijst staan en het is zeer moeilijk om ervan af te komen. Banken hebben vele medewerkers in dienst die zonder juridische verdenking transacties van alle klanten tot in detail mogen nalopen, omdat in principe iedereen verdacht wordt van terrorismefinanciering. Zogenaamde prominente politieke personen, zoals bijvoorbeeld Tweede Kamerleden, ambassadeurs en ministers en hun familieleden, moeten door banken extra in de gaten worden gehouden om terrorismefinanciering tegen te gaan.

Lees ook: Toezichthouder waarschuwt voor wetsvoorstel: ‘NCTV opent deur naar surveillancemaatschappij’

Gevaar voor misbruik

Het is, ten derde, maar de vraag of zulke maatregelen de veiligheid vergroten. Het vertrouwen in de overheid van mensen die onterecht in aanraking komen met terrorismemaatregelen loopt een flinke knauw op. Dat werkt radicalisering in de hand. Precies hiervoor waarschuwden NCTV-medewerkers die intern protesteerden tegen de moskee-onderzoeken. Mensen kunnen het idee krijgen dat het hen onmogelijk wordt gemaakt hun opvattingen op niet-gewelddadige wijze uit te dragen. Voor mensen wier paspoort wordt afgenomen geldt iets vergelijkbaars: zij belanden meestal in de illegaliteit, waardoor de overheid geen zicht meer op hun activiteiten heeft. Een recept voor problemen.

Tot slot is er het gevaar voor misbruik. Wereldwijd is te zien hoe overheden op grote schaal misbruik maken van antiterreurmaatregelen om hun oppositie aan te pakken – denk aan de Russische extremisme-wetten, de Chinese behandeling van de Oeigoeren of de veroordeling van de ‘held van hotel Rwanda’. Zo erg is het bij ons natuurlijk niet. Maar een surveillancemaatschappij verdwijnt niet als er een andere politieke wind gaat waaien. Kritische stemmen, journalisten, oppositie, demonstranten, klokkenluiders en andersdenkenden zouden het slachtoffer kunnen worden van de vergaande surveillance die nu mogelijk wordt gemaakt.

Stevige, waterdichte waarborgen zijn dus nodig om misbruik te voorkomen. Onze vrijheden verdienen dat. Laten we niet kapot maken wat we juist met terrorismebestrijding proberen te beschermen.