Opinie

Eeuwige roem voor twee losers in New York

Column Peter de Bruijn

‘Midnight Cowboy’ is nog steeds de enige film met een ‘X-rating’ (18+) die de Oscar voor beste film heeft gewonnen. Het is misschien wel de meest uitzonderlijke en atypische Oscarwinnaar ooit.

Peter de Bruijn

Een mooie trend op de Engelstalige boekenmarkt van de laatste jaren is de gestage stroom boeken die steeds één beroemde filmklassieker onder de loep nemen. Journalist Glenn Frankel heeft zich gespecialiseerd in het genre. Hij schreef eerder sterke boeken over de klassieke westerns The Searchers en High Noon. Nu heeft hij Shooting Midnight Cowboy aan dat rijtje toegevoegd.

De maatvoering van ‘één film per boek’ is precies goed. Een biografie van een regisseur of acteur levert vaak een te beperkte blik op, een boek dat een hele periode bestrijkt kan juist te breed te zijn. Dit type filmboek zit daar precies tussenin: breed genoeg om een film in een context te behandelen, maar niet zo breed dat de bijzondere, specifieke en eenmalige kenmerken van de onderhavige film verloren gaan. Als het goed is gedaan, kan een film een pars pro toto zijn voor een heel tijdperk.

Midnight Cowboy van de Britse regisseur John Schlesinger – gebaseerd op een inmiddels vergeten roman van James Leo Herlihy – is misschien wel de meest opmerkelijke en atypische winnaar van de Oscar voor beste film ooit. De film uit 1969 is een bij vlagen geestige, maar toch vooral duistere film over twee verschoppelingen in New York, die aan de rand van de afgrond bungelen.

Joe Buck (Jon Voight in zijn eerste grote rol) is een blonde, knappe en niet bijster snuggere cowboy uit Texas, die in New York fortuin denkt te kunnen maken door seksuele diensten te verlenen aan rijke dames. Dat valt tegen: Joe blijkt niet opgewassen te zijn tegen de wereldwijze New Yorkers. Hij besluit zijn klantenkring dan maar uit te breiden door mannen op te pikken op straat, maar daarin blijkt hij net zo onhandig te zijn. Ratso (Dustin Hoffman, in zijn eerste rol na zijn doorbraak in The Graduate) is een kleine oplichter die zich over de naïeve Texaan ontfermt als ‘manager’.

Dat is een onwaarschijnlijk recept voor een succesvolle film, laat staan voor eeuwige roem bij de Oscars. Maar Midnight Cowboy was een daverende hit en goed voor drie Academy Awards. Dat was misschien niet gebeurd als Dustin Hoffman door het succes van The Graduate niet de meest populaire acteur in de VS was geweest. Maar Frankel laat ook zien hoe de film past in de alom razende seksuele revolutie en het debat in de media over homoseksualiteit.

Hollywood had nog maar kort daarvoor het systeem van zelfcensuur afgeschaft, die een film als Midnight Cowboy al bij voorbaat onmogelijk zou hebben gemaakt. Het systeem van leeftijdsclassificatie kwam daarvoor in de plaats. Midnight Cowboy is nog steeds de enige film met een ‘X-rating’ (18 jaar), die de Oscar voor beste film won. Maar met die ‘X-rating’ is wel iets vreemds aan de hand.

De filmkeuring nam genoegen met een ‘R-rating’ (16 jaar). Studio United Artists won daarna zelf advies in bij een gerenommeerde psychiater, die van mening was dat Joe Bucks homoseksuele escapades een verderfelijke invloed konden hebben op de jeugd. De studio koos zelf voor de X-rating: weliswaar gebaseerd op evidente vooroordelen, maar in alle oprechtheid. Dat weerhield de studio er vervolgens niet van om in de publiciteit de X-rating schaamteloos uit te buiten. X-rated! Seks! Spanning! Sensatie! Komt dat zien!

Peter de Bruijn is filmrecensent.