Het L-woord: virologen hebben het er weer voorzichtig over

coronamaatregelen Met de stijgende besmettingscijfers en hogere ziekenhuisopnames vrezen virologen een nieuwe lockdown. Het kabinet zet vooralsnog in op betere naleving van de basisregels. Maar werken die wel goed genoeg?

Medewerkers op de speciale Covid-IC-afdeling in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC).
Medewerkers op de speciale Covid-IC-afdeling in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Foto Bart Maat/ANP

Het L-woord is weer in de maand. Nu naast de besmettingscijfers ook de ziekenhuisopnames stijgen, spreken de eerste virologen het woord alweer voorzichtig uit. Zij vrezen dat een lockdown opnieuw nodig zal zijn, omdat de nog maar langzaam stijgende vaccinatiegraad niet op kan tegen de combinatie van griepseizoen en coronavirus. Maandag meldde het RIVM 11.848 positieve coronatests. Het was de vijfde dag op rij dat het aantal positieve testuitslagen meer dan tienduizend bedroeg.

Het kabinet zet vooralsnog vol in op betere uitvoering van de basismaatregelen. Vier zijn het er, gevat in pictogrammen. Ten eerste: hygiëne, zoals handenwassen, niezen en hoesten in de elleboog. Dan: afstand houden, zoals de 1,5 meter, thuiswerken en mondkapjes dragen in openbare binnenruimtes. Ten derde: bij klachten thuisblijven en je laten testen. Ten slotte: ventilatie. Maar werken ze wel, en hoe kan de overheid voor een betere naleving zorgen?

1 Hoe groot is het effect van basismaatregelen?

Zonder basismaatregelen heeft het coronavirus een R-waarde van 2,5 tot 3, aldus het RIVM in zijn technische briefing van 24 maart . Dat betekent dat het aantal besmettingen in een maand tijd met een factor 1.200 kan toenemen. Als alle gezinsleden meteen in quarantaine gaan bij de eerste symptomen van het eerste gezinslid, dan kan die R-waarde dalen tot 1,4. Nog steeds betekent dat exponentiële groei. De R zakt pas onder de 1 als iedereen in de samenleving óók de andere basisregels naleeft, bleek in de briefing. Dan dooft de epidemie vanzelf uit. De basismaatregelen zijn dus zeer effectief, concludeert het RIVM.

Maar wie wil weten wat elke afzonderlijke maatregel daaraan bijdraagt, verzandt in een moeras van wetenschappelijke publicaties. Die zijn vaak moeilijk met elkaar te vergelijken, omdat elke studie anders van opzet is. Vaak spreken ze elkaar ook tegen en maar weinig studies vergelijken de maatregelen onderling.

Een algemeen beeld komt wel naar voren. Naar het effect van ventileren is nog maar weinig onderzoek gedaan, zo beaamde ook RIVM-baas Jaap van Dissel in de technische briefing. Maar verwacht mag worden dat dat helpt, omdat virusoverdracht kan plaatsvinden via zwevende druppeltjes. Ook is nauwelijks bekend wat handenwassen bijdraagt. Het sterkste bewijs is er voor ‘het beperken van contacten’, gevat in pictogrammen twee en drie: dat heeft een onevenredig sterk effect, becijferden de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention . Een daling van slechts 25 procent in het aantal sociale contacten kan de besmettingsgraad met bijna 70 procent doen dalen.

2 Welke basisregel is de belangrijkste?

Die vraag is dus moeilijk te beantwoorden. Het RIVM promoot daarom het hele pakket aan maatregelen, aldus een woordvoerder. „Doe dat gedachte-experiment maar eens”, zegt hij. „Als iedereen strikt thuis blijft bij klachten, én iedereen zich aan de 1,5 meter houdt, dan dooft de epidemie vanzelf uit. Mondkapjes helpen om het restrisico af te dekken.”Dat zegt ook Bert Niesters, hoogleraar medische microbiologie bij het UMC Groningen. „De combinatie van maatregelen zorgt voor het uiteindelijke effect. Het is niet goed mogelijk die afzonderlijke effecten te scheiden.”

Ventilatie is altijd goed, zegt Niesters, die zelf een CO2-meter in zijn kantoor heeft. „Evenals handenwassen: dat hebben we geleerd van decennia aan infectieziektebestrijding.” Maar de crux zal volgens hem toch zitten in afstand houden en thuisblijven bij klachten. „Dat doet iedereen nu veel minder, en dat zie je meteen in de cijfers. Niet alleen die van corona. We hebben in ons ziekenhuis ineens ook weer veel meer patiënten met griep. Die hadden we vorig jaar nauwelijks.”

3 Hoe kan de overheid ervoor zorgen dat mensen de basisregels beter naleven?

Het animo voor de basisregels is in de laatste RIVM-meting op een dieptepunt beland: nog maar 33 procent doet bij klachten een PCR-test, 39 procent ventileert zijn huis. Om ervoor te zorgen dat mensen zich aan dit soort regels blijven houden, zijn drie dingen nodig, zegt Bas van den Putte, hoogleraar gezondheidscommunicatie aan de Universiteit van Amsterdam. „Mensen moeten ervan overtuigd zijn dat de maatregel noodzakelijk is, dat hij effectief is en haalbaar.” En verder is nodig: herhaling, herhaling, herhaling. „De communicatie was inhoudelijk wel goed, maar er was veel te weinig van”, aldus Van den Putte.

Vooral de ervaren noodzaak van de basisregels lijkt afgenomen. „Mensen hebben gedacht: als ik gevaccineerd ben, ben ik safe”, zegt Will Tiemeijer, hoogleraar gedragswetenschappen en beleid aan de Erasmus Universiteit. „Er is een massamediale campagne nodig die zegt: ook als gevaccineerde moet je je laten testen.” De overheid begint deze week met zo’n campagne, via onder andere radio, tv, sociale media, bushokjes en huis-aan-huisbladen.

4 Wat kunnen we verwachten van ‘kort en hard’ ingrijpen, zoals een korte lockdown?

Als er dan ingegrepen moet worden, zei een flinke meerderheid van de respondenten die het RIVM afgelopen zomer ondervroeg, doe het dan hard en kort in plaats van mild en lang. Het is de vraag of zo’n korte klap genoeg oplevert. Het kabinet dacht in januari met een lockdown en een avondklok ook een harde klap aan het virus te geven, maar die moesten maandenlang in stand worden gehouden.

Natuurlijk, er is nu een nieuwe situatie door vaccinatie, maar het virus kan toch nog makkelijk rondgaan, blijkt. Dat komt onder meer door de veel besmettelijker Deltavariant die sinds deze zomer dominant is in Nederland. Daarnaast zijn zo’n vijf miljoen mensen (inclusief kinderen onder de 12 jaar oud) niet gevaccineerd en werken de vaccins wat minder goed tegen besmetting dan gedacht. Omdat de vaccins wel goed tegen ernstige ziekte werken, zijn er minder ziekenhuisopnames dan vorig jaar, maar dat zijn er nog te veel voor de overbelaste zorg.