Toezichthouder waarschuwt voor wetsvoorstel: ‘NCTV opent deur naar surveillancemaatschappij’

Autoriteit Persoonsgegevens Met een nieuw wetsvoorstel begeeft de NCTV zich op het terrein van inlichtingendiensten, waarschuwt de Autoriteit Persoonsgegevens vrijdag. Het voorstel moet volgens de privacytoezichthouder „grondig” worden aangepast, of helemaal niet worden ingediend.

Demissionair minister Ferd Grapperhaus (Justitie, CDA) moet een wetsvoorstel over de NCTV flink aanpassen, vindt de Autoriteit Persoonsgegevens.
Demissionair minister Ferd Grapperhaus (Justitie, CDA) moet een wetsvoorstel over de NCTV flink aanpassen, vindt de Autoriteit Persoonsgegevens. Foto Koen van Weel/ANP

Een wetsvoorstel waarin terrorismecoördinator NCTV meer bevoegdheden krijgt om informatie over burgers te verzamelen, moet van tafel. Demissionair minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) moet het voorstel „grondig” aanpassen of helemaal niet indienen. Dit schrijft de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) in een advies aan de minister dat vrijdag is gepubliceerd.

Volgens de privacytoezichthouder ontbreekt het in het wetsvoorstel van Grapperhaus aan waarborgen bij het verwerken van gevoelige gegevens over burgers. Zo wordt in het voorstel niet duidelijk gemaakt wanneer mensen in aanmerking komen om door de NCTV te worden onderzocht. Volgens de privacytoezichthouder begeeft de NCTV, een „reguliere departementale dienst”, zich hiermee te veel op het terrein van de inlichtingendienst AIVD.

Lees ook: Onmin en uitglijders bij de club die het land moet beschermen

NRConthulde in april dit jaar dat de NCTV in strijd met de wet jarenlang privacygevoelige informatie over burgers verzamelde en verspreidde. Medewerkers bleken met nepaccounts op sociale media religieuze voormannen en activisten te volgen. In vertrouwelijke analyses beschreven medewerkers van de NCTV met wie personen die ze in de gaten hielden zijn getrouwd, hoeveel kinderen ze hebben, of met wie ze omgaan. Recent bleek de coördinator ook heimelijke onderzoeken naar moskeeën te hebben gefinancierd.

De privacytoezichthouder heeft de activiteiten na de NRC-publicatie in april direct stilgelegd, laat de AP nu weten. De coördinator werd opgedragen in kaart te brengen voor welke verwerkingen onvoldoende grondslag is en daarmee te stoppen. Daarop liet Grapperhaus direct een nieuwe wet schrijven waarmee de NCTV zijn activiteiten weer zou kunnen hervatten. Maar dat wetsvoorstel schiet nu volgens de AP op de belangrijkste punten tekort.

Voorzitter Aleid Wolfsen van de AP noemt de nieuwe wet een „vrijbrief voor de NCTV”. Hij stelt: „Als je bij de geheime diensten en politie ziet met hoeveel randvoorwaarden het verwerken van dergelijke gevoelige informatie omgeven is, dan valt toch niet te verdedigen dat dat bij de NCTV niet nodig is?”

Burgers kunnen recht niet halen

Het ontbreken van „goede waarborgen” maakt het voor rechters en toezichthouders lastig om het werk van de coördinator te toetsen, waardoor burgers niet goed hun recht kunnen halen. In de systemen van de NCTV terechtkomen is volgens de AP „een van de ingrijpendste dingen die je kan overkomen”. De NCTV deelt immers analyses met andere organisaties, zoals gemeenten of politie, en de kans is groot dat zij in actie komen na een waarschuwing van de coördinator. Zo werd in het verleden een gevangenisimam ten onrechte op non-actief gesteld nadat de NCTV een bericht over hem had verspreid.

Undercover naar de moskee: geheim onderzoek naar islamitische organisaties

Het verspreiden van dit soort vergaande berichten over burgers hoort volgens de AP thuis bij de inlichtingendienst. Daar hanteert men strikte voorwaarden bij het volgen van personen en het delen van hun gegevens. Zo wordt per keer onafhankelijk de noodzakelijkheid ervan vastgesteld. De NCTV wil een dergelijke toets zélf gaan doen, maar dat is volgens AP-voorzitter Wolfsen „als de slager die zijn eigen vlees keurt”. Bovendien, zegt hij, zijn de criteria in het wetsvoorstel zó abstract, dat toezicht of ingrijpen praktisch onmogelijk is. Wolfsen: „Dit wetsvoorstel zet de deur open voor een surveillancemaatschappij. Waarbij op grote schaal, en zonder goed toezicht allerlei gevoelige informatie over burgers wordt verzameld en gedeeld met andere organisaties. En zonder dat mensen zich, bijvoorbeeld via een rechter, goed kunnen verweren.”