Hoe de beroemde boom van Jan Wolkers weer thuiskwam

Tulpenboom Helemaal wég was hij van de tulpenboom: Jan Wolkers. Hij keek ernaar vanaf zijn schrijftafel op Amstelglorie en nam hem mee naar Texel, waar hij hem goudgeel zag stralen vanuit zijn atelier. Nu staat hij weer op Amstelglorie.

Foto Merlijn Doomernik

Schitterend geel, oplichtend goud, dat zijn de kleuren waarmee de tulpenboom zich in de herfst tooit. Deze van oorsprong in het zuiden van de Verenigde Staten voorkomende boom, niet te verwarren met de magnolia, bracht schrijver en beeldend kunstenaar Jan Wolkers (1925-2007) in vervoering, al vanaf zijn jeugd in Oegstgeest.

„Bomen hebben me altijd begeleid”, schreef hij eens, en van die bomen is de tulpenboom (Liriodendron tulipifera), de ‘tulpdragende boom’ ook wel Amerikaanse tulpenboom, de Jan Wolkers-boom bij uitstek. Zoals Wolkers vanuit zijn geboorteplaats Oegstgeest via Amsterdam naar Texel verhuisde, zo reisde de tulpenboom met hem mee.

Illustratie Stella Smienk

Maar er is nog een beslissende halte onderweg op die reis: in de jaren zeventig kregen Jan en Karina Wolkers de beschikking over een volkstuin met huisje op het Tuinpark Amstelglorie, tussen de Amstel en de Utrechtsebrug. Daar plantte Wolkers in 1978 twee enten (‘stekken’ zoals hij het zelf noemde) van de tulpenboom, vlak voor het raam bij zijn schrijftafel. Met de komst van de tulpenboom werd de tuin nóg paradijselijker, nóg weelderiger. Op tal van plekken komt de boom terug in zijn literaire werk, onder meer in Terug naar Oegstgeest (1965), De perzik van onsterfelijkheid (1980) en Tarzan in Arles (1991).

In een van de essays uit dit laatste boek staat een loflied op de boom: „In de herfst leek het bladerdak wel een sprankelende branding van een fijnzinnig raadselachtig cadmiumgeel. Die schitterende herfsthoos daar op stelten heeft wel wat geld gekost, want cadmiumgeel per tube is zeer kostbaar en ik smeet ermee toen ik eenmaal begon te schilderen. In woeste vervoering en uit pure passie voor die kleur. Ik kwam helemaal onder te zitten alsof dat buitenissige lover licht regende.” Wolkers doelt hiermee op zijn schilderij, Het grote gele doek, voltooid in de herfst kort voor zijn dood.

Misverstanden

Nu eerst terug naar de tulpenboom en hoe die in Nederland bij Jan Wolkers terechtkwam, een uitzonderlijke geschiedenis waarover ook enkele misverstanden bestaan. Het begint ermee dat de Leidse professor Herman Boerhaave (1668-1738), tevens directeur van de Hortus botanicus, in 1716 zaden ontvangt uit de Amerikaanse staat Virginia. Hiermee begint de reis van de tulpenboom.

Carla Teune, botanicus (officieel: hortulana) van de Leidse Hortus aan het Rapenburg, weet er alles van: „Deze zaden werden in de Hortus opgekweekt door Boerhaave en een daarvan is geplant in de Hortus zelf. Die staat er nog steeds, meteen onder de poort links. Dit is de oudste tulpenboom van West-Europa. Een andere ent plantte Boerhaave op zijn eigen landgoed Oud-Poelgeest in Oegstgeest. Dat was in of na 1724, want in dat jaar kocht hij het kasteel plus vooral het park eromheen, dat hij beschouwde als een soort uitbreiding van de Hortus. De Poelgeest-boom van toen is echter nagenoeg verdwenen, er zijn slechts drie dunne zwiepers van over.”

Foto Merlijn Doomernik
De tulpenboom in de Leidse Hortus begin november, de bladeren al van geel naar bruin kleurend.
Foto Hortus botanicus Leiden
Foto’s Merlijn Doomernik, Hortus botanicus Leiden

In dit park dwaalde de jonge Wolkers in de oorlogsjaren veelvuldig rond met pen, penselen en schetsboek, het staat allemaal beschreven in Terug naar Oegstgeest. Vooral een enkele zomereik maar ook de tulpenboom op Poelgeest waren hem dierbaar, juist in de gloedvolle herfst in oktober, bovendien de maand van zijn geboorte. Zijn eerste tekeningen als aankomend kunstenaar zijn gewijd aan deze kasteelbomen.

Dan komen we halverwege de jaren zeventig: de Leidse hortulanus Bavo Bruinsma, echtgenoot van Carla Teune, vraagt of Wolkers enkele enten van de tulpenboom wil, zoals Teune vertelt. Bruinsma wist van Wolkers’ liefde voor de boom en hij en Karina bezochten in die tijd regelmatig de Hortus.

Nu komt het beslissende moment van deze tulpenboomreis. Bruinsma gaf Wolkers níét de enten van de Hortus-boom, maar van die van Oud-Poelgeest. Tot op de dag van vandaag staat dat vaak fout vermeld, zelfs in Museum De Lakenhal op het informatiebordje bij het aangekochte vierluik Het grote gele doek: „Ooit plantte Wolkers deze boom als stekje van de tulpenboom uit de Leidse Hortus botanicus.” Teune laat weten: „Neee!!”

Mee naar Texel

Dan wordt het 1980: Jan en Karina besluiten naar Texel te verhuizen, mede omdat Karina in verwachting is van de tweeling Bob en Tom. In het vroege voorjaar van 1981, in maart, vervoert Wolkers in etappes de gehele tuinboedel van Amstelglorie naar Texel; ook de „twee tulpenboomstekjes” gaan mee op reis over de weg en met de boot, zoals hij in zijn dagboek noteert.

Op Texel, in de tuin van Huize Pomona aan de Rozendijk, plant hij de tulpenboom – net als op Amstelglorie – ook weer naast zijn atelier, waar het boompje uitgroeit tot een heuse boom, met in de herfst stralend goudgeel blad.

Biograaf Onno Blom beschrijft in Het litteken van de dood (2017) nauwgezet en prachtig welke rol deze tulpenboom speelde in het laatste levensjaar van Wolkers, en dan vooral van Wolkers de schilder. Al geruime tijd werkte hij aan een reeks monochrome schilderijen, met patronen en kleuren in pointillé. In de herfst van 2006 begon hij aan een schilderij van twee bij twee meter, „waarvan hij wist dat het zijn laatste zou worden”.

Jan Wolkers in zijn atelier op Texel op 27 januari 2007 bij zijn laatste schilderij, geïnspireerd door de goudgele bladeren van de tulpenboom, die in de herfst op het glazen dak van zijn atelier lagen.

Foto Vincent Mentzel

Omdat de tulpenboom het vuurvergulde herfstblad op het glazen dak van het atelier had laten vallen en daardoor de ruimte vulde met goud licht, besloot Wolkers dit schilderij in cadmiumgeel te maken, „tulpenboomherfstgeel”, zoals Blom het noemt, en „verzengend geel”. Voor Wolkers symboliseert „geel de kleur van de vergankelijkheid”.

Wolkers overlijdt in de vroege nacht van 19 oktober 2007. Het was zijn wens dat zijn as verstrooid zou worden onder de Texelse tulpenboom, waar ook de as ligt van de dierbare poes Voske, die al op Amstelglorie doodging en waarvan de as meekwam in de kluit naar Texel.

Wolkers’ asverstrooiing gebeurde in de lente van 2009, in aanwezigheid van Karina en zijn vier zonen. Blom beëindigt zijn biografie met deze hartbrekende scène: „Karina liet de as van haar man, omwikkeld in een van zijn tot op de draad versleten en met verfspatten bedekte blauwe truien, in de aarde neer. (-) Twee weken nadat Wolkers’ as was begraven begon de tulpenboom plotseling hevig te bloeden. Dikke druppels vloeiden van de stram naar beneden. Ze waren inktzwart.”

Lees ook het interview van Coen Verbraak met Karina Wolkers: ‘Alles wat hij deed was scheppen’

Wolkershuisje Amstelglorie

De tijd gaat verder en het wordt dit jaar, 30 mei 2021. Burgemeester Emile Jaensch van Oegstgeest, een liefhebber van het oeuvre van Wolkers, bezoekt de Wolkerstuin op Amstelglorie in de „hoop nog een paar sporen van de schrijver te kunnen vinden”, zoals hij schrijft in zijn verslag op Facebook. Hij vindt het ‘Wolkershuisje’, dat sinds 2018 een gastschrijversverblijf is en zo goed als geheel identiek is ingericht als toen Jan en Karina Wolkers hier veelvuldig te vinden waren.

In de tuin is iemand aan het werk: Jaap de Jong, de huidige buurman van het Wolkershuis en degene die de tuin verzorgt. Veel van de vroegere tuin is, mede dankzij de hulp van Karina, in oude glorie hersteld. De vijgenboom staat er weer, er groeit parelgras. Sterker: er is op de Texelse tuin heel wat afgespit en teruggekomen op de Amstelglorietuin.

Lees ook: Het tuinhuis is weer zoals het was

Bij het comité dat de Wolkerstuin beheert, leefde al lange tijd het verlangen de tulpenboom op Amstelglorie te laten bloeien. Die „droomwens”, zoals Jaensch formuleert, is nu in vervulling gegaan. Op vrijdag 29 oktober is een ent van de tulpenboom opnieuw geplant in de Wolkerstuin, tijdens een plechtigheid waarbij naast de burgemeester van Oegstgeest onder meer botanicus van de Leidse Hortus Carla Teune en Wim Hemker, de hovenier uit Wolkers’ tijd, aanwezig waren.

Het Wolkershuisje op Amstelglorie met rechts het raam waar Jan Wolkers altijd aan schreef.
Foto Merlijn Doomernik
De net geplante ent van de tulpenboom op Amstelglorie, schuin voor het raam van de schrijfkamer in het Wolkershuisje. Schrijvers die hier tijdelijk resideren kijken voortaan tijdens het werk op de boom.
Foto Merlijn Doomernik
Foto’s Merlijn Doomernik

De nieuwe tuinverzorger Jaap de Jong heeft een gat gegraven op dezelfde plek als de tulpenboom destijds stond, daartoe moest hij een perenboom verplanten. Bij die plechtigheid sprak Jaensch gloedvolle woorden over de „lierende zinnen” die Wolkers wijdde aan zijn buitenhuis aan de Amstel en de „vervoering” die Wolkers overviel als hij de tulpenboom schilderde en beschreef; die vormde „zijn inspiratiebron”.

Nu het slot – de herkomst van de ent op Amstelglorie. Die is afkomstig van de tulpenboom van Oud-Poelgeest, zoals Teune vertelt. Daarvan zijn twintig enten opgekweekt door een kweker in Boskoop; een ervan is naar de binnentuin van het Boerhaave Museum gegaan en deze dus naar de Wolkerstuin.

Laatste gele blad

De nieuwe loot uit de stam van Oud-Poelgeest, deze nazaat van Boerhaaves boom, meet nu ongeveer 2,5 meter en heeft onderweg zijn laatste gele blad verloren. Wie wil, kan overal symboliek in zien van de Liriodendron wolkeriana, om zo de boom te herdopen. Op Amstelglorie is hij weer ‘thuis’.

Foto Merlijn Doomernik

De betekenis van de tulpenboom in Wolkers’ leven en werk kan niet onderschat worden. In Het litteken van de dood lezen we dat Wolkers als zeventienjarige de tulpenboom op Oud-Poelgeest al vastlegde. In geel. Hetzelfde geel als het cadmiumgele, laatste schilderij Het grote gele doek. Nu is het wachten op het eerste blad dat zich op Amstelglorie gaat ontvouwen – eerst lentegroen, dan herfstgoud.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.