Opinie

Voor de Fransen staat de soevereiniteit op het spel

Luuk van Middelaar

De verkiezingen voor het Franse presidentschap komend voorjaar worden veel spannender en ruiger dan die voor de Duitse Bondsdag dit najaar waren. Spannend voor het land én voor heel Europa.

Het contrast is groot. Vier van de vijf grote Duitse partijen spraken zich in de afgelopen campagne resoluut uit voor een sterkere EU. Dus gaat het nu bij de Berlijnse coalitievorming om nuances, om de impact van beleid en poppetjes op het Brusselse krachtenveld – hoeveel ruimte voor klimaatinvestering, wie wordt minister van Financiën, etc.

In Parijs daarentegen zal Europa een bitter strijdpunt worden, via de band van migratie, islam en soevereiniteit. Het zijn de thema’s van kandidate Marine Le Pen, die in 2017 de slotronde verloor van Macron. Momenteel wordt de voorvrouw van de nationalisten op uiterst rechts ingehaald door Éric Zemmour. De oud-journalist en keiharde islamcriticus, nog niet officieel kandidaat, voert duidelijk campagne. Zodra hij in de race stapt pakt Zemmour volgens peilers meteen plek twee, achter Macron – en dus een ticket tot het slotduel, daarmee Le Pen en alle kandidaten op links en centrum-rechts het nakijken gevend.

Beter dan Le Pen vertolkt Zemmour een verhaal over nationale identiteit. Hij brak door in 2014 met Le suicide français, een hapsnap kroniek over de uitverkoop van Frankrijk door de elites. Kien liet hij het verhaal lopen van 1970, sterfjaar van de mythische oud-president De Gaulle, tot 2007, toen het laatste EU-verdrag werd getekend. Volgens politicoloog Stéphane Rozès heeft Zemmour „de sluimerende kwestie van deze presidentsverkiezing centraal gesteld: die van de beheersing van ons lot, en dus van de soevereiniteit”.

Zulke grote woorden horen erbij. De Franse presidentsverkiezing is – meer dan stembusgangen in Nederland of Duitsland – te beschouwen als een vijfjaarlijks nationaal zelfonderzoek. Wie zijn wij Fransen in de wereld? Welke kandidaat belichaamt de wil van het volk? Wie krijgt de hoofdrol in de nieuwe bladzijden van de ‘roman van de natie’? Kortom, massapsychologie en historisch besef, eerder dan tot achter de komma doorgerekende beleidsvoorstellen. In deze denkwereld staat de Europese regelmachinerie al gauw voor alles wat beknelt, afknijpt, blokkeert – de ontkenning van Frankrijks wil en soevereiniteit.

Wel is het strijdtoneel in vijf jaar veranderd. In 2017, kort na het Brexit-referendum, stond het Franse EU-lidmaatschap op het spel. Sinds haar nederlaag tegen Macron erkent Le Pen dat een ‘Frexit’ of euro-vertrek geen opties zijn; wie de pensioenen in gevaar brengt, verliest kiezers. Zelfde conclusie op uiterst links bij Jean-Luc Mélenchon. Ook Zemmour wil zijn electoraat niet met financiële onzekerheid wegjagen. Ditmaal beweren de critici op rechts en links dat ze de EU zullen veranderen, oftewel terug in het hok duwen, vooral inzake identiteit. Zemmour en Le Pen willen een ‘Europa van de naties’, waarvoor ze bondgenoten in Warschau en Boedapest zien. Beiden bezochten afgelopen weken Viktor Orbán.

Zo belandt het conflict tussen de Poolse regering en de EU onverwacht in het hart van het Franse debat. Behalve Zemmour en Le Pen reageerde ook oud-socialist en kandidaat Arnaud Montebourg instemmend op de uitspraak van het Poolse grondwetshof dat de voorrang van het EU-recht afwijst. Ook bij de centrum-rechtse Republikeinen – tot en met de brave Brexit-onderhandelaar Michel Barnier aan toe – is veel sympathie voor zulke ideeën. Dat de PiS-regering in Warschau bezig is rechters te muilkorven en de democratie te ontmantelen blijft onderbelicht, zo groot is de Franse allergie voor ‘ongekozen rechters’.

In liberale democratieën geldt de rechterlijke macht als waarborg van burgerlijke vrijheden. In Frankrijk bestaat echter ook een diep wantrouwen tegen rechters. Het gaat terug tot de Revolutie van 1789, toen feodale rechtbanken bolwerken van het Ancien Régime waren en de ontplooiing van de volkswil belemmerden. Geconfronteerd met een conflict tussen gekozen politici en benoemde rechters kiezen velen in Parijs instinctief voor de politici – ook als het autocraten zijn.

Voorjaar 2022 zullen de thema’s migratie en nationale identiteit EU-wijd resoneren. Want niet alleen Frankrijk gaat naar de stembus. Ook Hongarije houdt verkiezingen, in april of mei; voor verhoogd dramatische effect kan Orbán zelfs de verkiezingsdata laten samenvallen. Ook gaan er geruchten dat Polen vervroegd naar de stembus zou gaan (hetgeen de recente escalatie met de EU nog duidelijker in electoraal daglicht zet). Hopelijk heeft tenminste Duitsland tegen die tijd een stabiele regering.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof en historicus. Zijn recentste boek is Een Europees pandemonium.