Racisme en geschreeuw bij landsadvocaat Pels Rijcken

Onderzoek Pels Rijcken staat sinds de zomer onder verscherpt toezicht van de deken. Nog steeds is er sprake van sociale onveiligheid op de werkvloer. Elkaar daarop aanspreken gebeurt niet.

Welke ambitieuze jurist wil er nou niet werken voor Pels Rijcken, het gerenommeerde Haagse kantoor van de landsadvocaat? Met 290 medewerkers is het een van de grootste advocatenkantoren van Nederland. Sinds jaar en dag doet Pels Rijcken alle interessante en spannende zaken voor de staat, zoals de coronamaatregelen, de Urgendazaak over klimaatbeleid, de Toeslagenaffaire en het Groningse gasdossier.

„Je leert er veel”, „je wordt als nieuwkomer al snel betrokken bij grote zaken”, „ik voelde me er erg gewaardeerd”, vertellen advocaten die er werkten. Het kantoor biedt een permanente eigen opleiding – de ‘Verrijcking’ – waarin vaardigheden als pleiten worden bijgebracht. Reimer Veldhuis, sinds 2018 als landsadvocaat het gezicht van het kantoor, houdt elke woensdagmiddag een bespreking met alle ruim vijftig advocaat-stagiairs over actuele juridische kwesties.

Er is ook ruimte voor vertier: vrijdagmiddagborrels in de eigen kantoorbar of op het Haagse Plein, uitstapjes als een fietsweekend en een levendige traditie van kantoorcabaret.

Het wervende imago van Pels Rijcken kreeg dit jaar een flinke knauw. In maart kwam een immense fraude aan het licht: bestuursvoorzitter Frank Oranje sluisde als notaris zo’n 11,5 miljoen euro van cliënten weg – waaronder van het Rijk en gemeenten. Hij fraudeerde ruim twintig jaar lang zonder dat het kantoor er erg in had en verkoos de dood toen hij werd betrapt. De financiële en reputatieschade voor Pels Rijcken is enorm. Vorige week besloot het de volledige notaristak op te heffen. Donderdag debatteert de Tweede Kamer met demissionair minister Ferd Grapperhaus (Justitie, CDA) over de problemen.

De Haagse deken van de Orde van Advocaten – de toezichthouder – concludeerde in augustus na intensief onderzoek dat er geen advocaten bij de fraude van Oranje betrokken waren. Dat was het goede nieuws voor Pels Rijcken. Tegelijkertijd werd het kantoor onder verscherpt toezicht geplaatst: uniek voor een kantoor met deze omvang en statuur. De deken onderzocht namelijk ook de kantoororganisatie. En die is niet op orde.

Zo was volgens de deken de sociale veiligheid „onder de maat” en is Pels Rijcken „een gesloten organisatie met weinig ruimte voor tegenspraak”. Oranje kon jarenlang zijn gang gaan in een omgeving waar niemand hem durfde aan te spreken.

NRC onderzocht hoe het er bij de landsadvocaat op de werkvloer aan toegaat en sprak daarvoor met ruim veertig (oud-)medewerkers uit alle lagen: van secretaresse en advocaat-stagiair tot partner. Zij spreken op basis van anonimiteit uit vrees hun carrière te schaden.

Grove omgangsvormen

Bij Pels Rijcken, blijkt uit de gesprekken, houden bepaalde advocatenafdelingen er al jaren uiterst grove omgangsvormen op na. De top van de organisatie – gevormd door de 37 partners – geeft niet bepaald het goede voorbeeld. Het „plezierig en stimulerend werkklimaat” dat het kantoor nastreeft, is soms ver te zoeken. Er zijn schreeuwende partners en medewerkers die huilen. Een partner spreekt over homoseksuele collega’s als „flikkers”. Hij imiteert Chinezen en omschrijft hen als spleetogen. Hij noemt zwarte collega’s „neger” en Surinamers „lui”. Gecorrigeerd wordt hij niet.

Ook elders klinkt racistische taal over buitenlanders – ‘grappig’ bedoeld bij de lunch of bij het bespreken van werkopdrachten. Een advocaat in opleiding met een migratieachtergrond werd er in de ruim twee jaar dat hij bij Pels Rijcken werkte meermaals mee geconfronteerd. Juristen met een migratieachtergrond zijn zeldzaam bij het kantoor van de landsadvocaat. Van de 183 advocaten en notarissen bij Pels Rijcken hebben er vijf een niet-westerse achternaam, inclusief hij, blijkt uit het online personeelsoverzicht van eind oktober.

Pels Rijcken is onderverdeeld in tien inhoudelijke secties. Een van de secties met een problematische werksfeer is Ondernemingsrecht van Frank Oranje. Hij wordt in 2015 voorzitter van de sectie en in 2018 zelfs bestuursvoorzitter van heel Pels Rijcken. Oranje staat te boek als iemand met twee gezichten. De notaris kan innemend zijn, maar tegelijkertijd boezemt hij angst in op kantoor. Sommige medewerkers lopen met een boog om hem heen en vallen hem liever niet lastig. „Frank kon in zijn gedrag onvoorspelbaar, wispelturig en bij tijd en wijle ronduit hard en onaangenaam in de bejegening zijn”, stelt Pels Rijcken in een recent intern bericht na een rondgang langs medewerkers. „Een aantal kantoorgenoten in de directe omgeving van Frank heeft naar voren gebracht dat zij zich in zijn nabijheid regelmatig onveilig hebben gevoeld.”

Lees ook dit onderzoeksartikel: Het levenslange dubbelspel van Frank Oranje

Dat men elkaar bij Pels Rijcken niet aanspreekt is een groot probleem, constateert de Haagse deken in het onderzoek. Voor het onderzoek werd een expert ingeschakeld: Rob van Eijbergen, hoogleraar kwaliteit en integriteit van organisaties aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Die sprak met tientallen (oud-)medewerkers van het advocatenkantoor. Conclusie: er moet een „open organisatiecultuur” komen, „waarin tegenspraak mogelijk wordt”.

Volgens de deken is het dus cruciaal dat mensen elkaar bij Pels Rijcken kunnen aanspreken op slecht gedrag. Maar een van de meest invloedrijke personen binnen het kantoor blijkt zich niets aan te trekken van de ongekende interventie van de deken. In augustus verzamelt een jonge advocaat de moed om de voorzitter van zijn sectie Vastgoed te zeggen dat hij niet is gediend van het krijgen van feedback door middel van geschreeuw in zijn richting. De prominente partner – van 2012 tot 2018 bestuursvoorzitter – accepteert dat niet: hij wil dat hij vertrekt bij Pels Rijcken.

Na een dienstverband van zo’n twee jaar is de advocaat-stagiair inderdaad naar een ander kantoor vertrokken– ruim een jaar voor zijn contract bij Pels Rijcken afliep. Volgens hemzelf om zich „elders verder te specialiseren”. De prominente partner zit er nog, al is hij sinds begin september geen voorzitter van de sectie Vastgoed meer. Waarom niet is niet bekendgemaakt.

Externe bedrijfspsycholoog

De secties Vastgoed en Ondernemingsrecht zijn niet de enige afdelingen met problemen. Advocaten vertellen NRC over spanningen op de werkvloer – ook tussen partners onderling. Verhalen over sociaal onwenselijk gedrag klinken de afgelopen tijd bij drie andere secties. Bij meerdere afdelingen is een externe bedrijfspsycholoog ingeschakeld om de onderlinge verhoudingen te verbeteren.

Bij een van die secties staat de leidinggevende partner als een zeer capabel jurist te boek, maar tegelijkertijd is zij bij advocaten binnen en buiten Pels Rijcken berucht om hoe zij anderen bejegent. Vloekend, tierend, kleinerend. „Lulletje” is een van haar vernederende aanspreekvormen voor jongere advocaten. Ze staat te boek als een notoire schreeuwer, bijvoorbeeld als ze iemand snel nodig heeft of commentaar geeft op geleverd werk.

Gedrag van partners wordt soms vergoelijkt – diegene ‘is nu eenmaal zo’

Dergelijk gedrag is niet alleen sociaal onveilig. Het staat ook op gespannen voet met de advocatenwet en gedragsregels voor de advocatuur. Advocaten dienen zich niet alleen naar de rechtelijke macht en cliënten, maar ook naar elkaar „betamelijk” en „eerbiedig” te gedragen, volgens die gedragsregels. Advocaten „moeten zich onthouden van al wat hun onderlinge verhouding zou kunnen verstoren. Uitlatingen die naar algemeen spraakgebruik grievend of kwetsend zijn, behoren advocaten in hun zakelijk verkeer achterwege te laten.”

Het grootste probleem van de cultuur bij Pels Rijcken, vertelt een advocaat die er jarenlang gewerkt heeft: evident ontoelaatbaar gedrag van een aantal partners. De rest kijkt toe en laat het gebeuren. „Niemand corrigeert op de manier waarop het moet. De gebrekkige aanspreekbaarheid is een hele goede observatie van de deken geweest.”

Pels Rijcken is hiërarchisch. Jongere advocaten voelen zich niet vrij om seniore advocaten en partners aan te spreken en misstanden aan de kaak te stellen, vertellen (oud-)medewerkers. „De hele dag moet je op je hoede zijn”, zegt een jonge advocaat met een baas die de neiging heeft publiekelijk naar ondergeschikten uit te halen, te vloeken en te schreeuwen. „Het is de angst voor woedeaanvallen op onverwachte momenten.”

Een secretaresse die aan haar baas eens vroeg waaróm hij zijn jonge medewerkers toch zo afsnauwt en kleineert, kreeg te horen: „Zo werken we hier: we breken ze eerst af, om ze vervolgens weer op te bouwen.”

Commercialisering

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn – zo heet het kantoor voluit – is al sinds de oprichting in 1969 landsadvocaat. De jaaromzet van zo’n 55 miljoen euro bestaat overwegend uit belastinggeld: de helft komt van het Rijk, een belangrijk deel van de rest van gemeenten en provincies.

(Voormalig) medewerkers zien Pels Rijcken de afgelopen tien jaar steeds meer commercialiseren. Onder leiding van bestuursvoorzitter Frank Oranje en zijn voorganger was steeds meer de nadruk komen te liggen op omzetgroei en winstmaximalisatie. Wie zijn computer opstart, ziet als eerste zijn urennorm en hoe ver hij daar vandaan zit. Advocaten worden aangesproken als ze niet genoeg uren maken die in rekening kunnen worden gebracht. Die commerciële koers werpt vruchten af, zo groeit de omzet met ruim 20 procent in vier jaar tijd.

Partners verdienen royaal, hoeveel precies blijft buiten de boeken. Het bestuur telt weliswaar drie partners (voorheen twee), maar omdat slechts een van hen als statutair bestuurder is benoemd, hoeft het inkomen niet openbaar gemaakt te worden. Het partnerinkomen zou de laatste jaren van ongeveer zes naar acht ton per jaar zijn gestegen.

Het overgrote deel van de 37 partners misdraagt zich niet. Maar een handvol doet dat wel. Zij drukken zo een stempel op het kantoor, zeggen (oud-)medewerkers.

Lees ook: Dat Frank Oranje jarenlang onopgemerkt kon frauderen is ook te wijten aan Pels Rijcken zelf

Elkaar aanspreken zit niet in de bedrijfscultuur, signaleren zij net zoals de deken. De werkdruk is hoog. Partners voelen zich verantwoordelijk voor hun eigen zaken, niet voor wat bij een collega een aantal deuren verderop gebeurt. Daar komt bij dat de meeste partners die zich misdragen, zoals voorheen Oranje, zich in de top van de bedrijfshiërarchie bevinden en erom bekend staan dat zij geen tegenspraak dulden: wegkijken is dan de veiligste optie.

Op kantoor ontstaan geregeld gelijkwaardige liefdesrelaties, er worden zelfs ‘Pels-baby’s’ geboren. Tegelijkertijd is vrijwel iedereen op de werkvloer bekend met verhalen over prominente partners die jarenlange heimelijke relaties hebben met collega’s met wie zij in een directe gezagsrelatie verkeren, zoals een secretaresse en een kandidaat-notaris. Ingegrepen wordt er niet. Sociaal onveilig gedrag van partners zoals geschreeuw wordt bovendien soms vergoelijkt met het argument dat iemand ‘nu eenmaal zo is’.

Het is ook in breder perspectief een veelgehoorde reactie onder personen die NRC sprak. „Zo is de advocatuur”, klinkt het vaak. „Bij de grote advocatenkantoren aan de Zuidas gaat het er net zo aan toe.”

Gedragscode

Sinds deze zomer zou dat moeten veranderen. Nadat de fraude van Oranje geopenbaard werd, trad dit voorjaar een nieuw bestuur aan, onder leiding van Sandra van Heukelom, advocaat-partner sinds 2010. Dat heeft, mede naar aanleiding van het onderzoek van de deken, maatregelen aangekondigd om de sociale veiligheid te verbeteren. Tegenspraak en elkaar aanspreken moet bij Pels Rijcken de norm worden. Het onderzoek is voor de werkvloer overigens geheim gebleven en enkel gedeeld onder de partners.

Die 37 partners hebben deze zomer ‘dialoogsessies’ onder leiding van een gerenommeerde consultant gevoerd, kantoorbreed is een medewerkerstevredenheidsonderzoek uitgevoerd – de resultaten zijn nog niet gepresenteerd – en binnenkort wordt een gedragscode ingevoerd, die had Pels Rijcken nog niet. Er komt onder meer in te staan dat relaties met ondergeschikten niet zomaar kunnen.

Uit onderzoek van NRC blijkt dat sommige partners ook sinds deze zomer gewoon doorgaan met sociaal onveilig gedrag. Op de gangen van kantoorpand New Babylon in Den Haag, tijdens werkbesprekingen of bij de lunch, horen collega’s sommige partners schreeuwen, laatdunkend spreken over kantoorgenoten en discriminerende opmerkingen maken. Elkaar aanspreken is nog steeds niet de praktijk, illustratief is de kwestie met de partner van de sectie Vastgoed die – na te worden aangesproken op zijn gedrag – een jonge advocaat weg wil hebben.

NRC legde deze bevindingen in een gesprek voor aan bestuursvoorzitter Van Heukelom. Zij zegt in het openbaar niet op individuele casussen in te kunnen gaan. Dat staat volgens haar haaks op de nieuwe ‘open kantoorcultuur’ waarin mensen zich veilig moeten kunnen voelen. Omdat het racisme en geschreeuw niet bij haar worden gemeld, zegt ze er niet tegen op te kunnen treden. „Maar ik tolereer sociaal onveilig gedrag op geen enkel moment en op geen enkele manier. Als we dit soort dingen horen, dan acteren we onmiddellijk. Zonder aanzien des persoons. Dat is misschien wel een lichte breuk met het verleden.”

Van Heukelom vindt niet dat de lat voor Pels Rijcken hoger zou moeten liggen dan voor andere advocatenkantoren. „Wij zijn een gewoon advocatenkantoor met een bijzondere cliënt, maar die brengt wel met zich mee dat wij ons bewust moeten zijn over hoe we functioneren.”

Illustratie Anne van Wieren.
Reageren? Onderzoek@nrc.nl