Opinie

Polen is en blijft lid van de EU

Europa De EU zoekt het conflict met Polen – en verzwakt zo zichzelf. Terwijl Polen geen uitzondering is, wanneer het de nationale democratie hoger acht dan de EU-instellingen, stelt .
Illustratie Hajo

De Europese Unie verkeert op het ogenblik in een moeilijke positie. We kampen nog altijd met steeds nieuwe golven van coronabesmettingen. We zijn net weer begonnen met de wederopbouw van onze economieën, na de crisis en de noodzaak het economische leven in te perken. Het Europese coronaherstelfonds is nog niet definitief in werking; aan de horizon loert het gevaar van een energiecrisis. Hogere gasprijzen raken de gewone burgers in hun portemonnee. Voor het eerst in de naoorlogse geschiedenis van Europa kunnen toekomstige generaties er niet op rekenen dat ze een betere toekomst zullen erven.

Europa komt onder druk te staan. Rusland gebruikt het gasprobleem om individuele staten te chanteren en tot beslissingen te dwingen die Russische belangen dienen. Aan de oostgrens van de EU hebben Polen, Litouwen en Letland dagelijks te maken met provocaties van Wit-Rusland en een groeiende golf van illegale migratie. Daarnaast ervaren we de verschuivingen op het wereldschaakbord – de VS hebben hun strategie aangepast en hun plaats zal vermoedelijk worden ingenomen door andere landen die supermachten willen worden.

De overvloed van crises zou moeten aanzetten tot verantwoordelijkheid. Toch besteedt de Europese Unie meer aandacht aan denkbeeldige dan aan werkelijke problemen. Problemen die meer zelf zijn opgeroepen dan dat ze voortkomen uit uitdagingen van buitenaf.

We moeten uitdagingen eendrachtig tegemoet treden. Maar intussen wentelen we ons in interne geschillen. Ik heb de indruk dat het conflict met Polen voor veel politici een gemakkelijk alibi is om geen actie te hoeven ondernemen. Dit geschil berust immers meer op stereotypen en vooroordelen dan op feiten.

‘Polexit’ propagandaleuze

Het zou moeilijk zijn een volk te vinden dat de Europese gedachte en het idee van vrijheid en democratie meer toegedaan is dan de Polen. In het Poolse parlement en het openbare leven overheersen de pro-Europese krachten. En toch proberen media en politici een propagandaleuze over een ‘Polexit’ op te kloppen.

Er is maar één waarheid. Polen stapt niet uit de EU. Polen is en blijft lid van de Europese Gemeenschap. Wij zijn een integraal onderdeel van de Europese Unie en deze zou zich moeten distantiëren van de taal van chantage, druk en bestraffing van hen die voor hun eigen mening opkomen. We moeten met elkaar in gesprek gaan, ook al is dat gesprek moeilijk en lang. Maar we moeten dit wel altijd met respect doen en naar eensgezindheid streven. Dat is de enige manier om weer samen op het goede spoor te komen.

Lees ook dit vragenstuk over Polen en de Europese Unie: Positie van Polen in de EU kan onhoudbaar worden

Polen is een loyaal EU-lid. Wij respecteren net als elke andere lidstaat de Europese wetgeving. Maar respect voor de rechten van de gemeenschap betekent niet dat deze boven de nationale grondwetten staan. Polen is geen uitzondering. Constitutioneel pluralisme moet daarom de regel blijven die het evenwicht handhaaft tussen de verschillende stelsels van nationaal en Europees recht. Daardoor kunnen we ook zeggen dat deze stelsels elkaar wederzijds aanvullen en niet uitsluiten. De EU-verdragen geven precies aan welke bevoegdheden de lidstaten aan de Europese Gemeenschap hebben overgedragen en welke ze exclusief hebben behouden. Het beginsel van het primaat van het EU-recht houdt in dat het voorgaat boven wetgeving binnen de terreinen waarop de Unie bevoegd is. Ook in Polen erkennen wij dit ten volle.

Maar de lánden zijn de ‘baas over de verdragen’ en uiteindelijk beslissen de nationale constitutionele hoven over botsende verdrags- en grondwetsnormen. Daarom mag de recente uitspraak van het Poolse Constitutionele Tribunaal, dat de relatie tussen het EU-recht en het constitutionele recht onderzocht, ook geen verbazing wekken. Ook rechtbanken en tribunalen in Duitsland, Denemarken, Frankrijk, Italië, Spanje, Litouwen, Tsjechië en andere EU-landen hebben al dergelijke uitspraken gedaan.

Democratisch tekort

„Het beginsel van het primaat van het EU-recht [...] kan niet de hoogste macht van de Grondwet in de nationale rechtsorde ondergraven” – oordeelde de Franse Constitutionele Raad. „Het Constitutionele Hof kan ultra vires [buiten zijn eigenlijke bevoegdheid, red.] toetsen of het optreden van de EU-instellingen in strijd is met het overdrachtsbeginsel indien deze EU-instellingen of andere organen, bureaus en instanties van de Unie hun bevoegdheden zodanig hebben overschreden dat dit beginsel is geschonden” – oordeelde het Duitse Constitutionele Hof. En zijn Deense tegenhanger stelde dat „de Grondwet verbiedt om zodanig bevoegdheden over te dragen dat [een lidstaat] niet meer als een soeverein en democratisch land kan worden beschouwd”.

Lees ook dit artikel: Kritiek rechtsstaat Polen en Hongarije komt op pikant moment

Ik wil hier een krachtige uitspraak doen. De suprematie van nationale grondwetten is in feite het beginsel van het primaat van de democratische staat boven de EU-instellingen. Wij beantwoorden vandaag de vraag of in Europa de bevolkingen en burgers de baas moeten blijven of dat de instellingen de baas moeten worden. Instellingen in Brussel en Luxemburg die door een democratisch tekort worden gekenmerkt. Van ons antwoord op deze vraag is onze gezamenlijke toekomst afhankelijk.

In 1795 verdween Polen voor 123 jaar van de wereldkaart. Ja, wij verkeerden toen in een moeilijke positie. Maar Polen viel omdat sommige elites niet tegen de echte uitdagingen streden, maar onderling om invloed en belangen streden. Dit is onze zonde. Een zonde die onmiddellijk werd benut door agressieve en machtige buren. Laten we als Europa niet dezelfde fouten maken. We moeten bedenken dat onze buren op de wereld meedogenloos zijn en sterker worden. Laat deze historische waarschuwing een les zijn voor ons allemaal.