De nieuwe blikvanger van Rotterdam: een pot van 102 miljoen euro

Depot Museum Boijmans Van Beuningen Na zeventien jaar heeft Boijmans een nieuw Depot naast de deur. Als het anders was gelopen, zat de nieuwe blikvanger van Rotterdam nu misschien in de Spaanse Polder. Een reconstructie.

Het Depot van Museum Boijmans Van Beuningen. Links achter de groene torenspits van Boijmans zelf en rechts achter de Zalmhaventoren.
Het Depot van Museum Boijmans Van Beuningen. Links achter de groene torenspits van Boijmans zelf en rechts achter de Zalmhaventoren. Foto Olivier Middendorp

Over Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam kun je eind 2021 twee verhalen vertellen. Het ene, waar dit artikel over gaat, is het succesverhaal van het spiegelende Depot dat zaterdag opent. Boijmans wist er 102 miljoen euro voor bijeen te sprokkelen, en het pand ondanks veel gedoe pál naast het museum te bouwen. Het „eerste publiek toegankelijke kunstdepot ter wereld” haalde de voorpagina van The New York Times en media van Argentinië tot Vietnam.

Het andere verhaal, waar deze maand uitsluitsel over volgt, is het fiasco rond het museale pand uit 1935 zelf. Om te groeien van 300.000 naar 500.000 bezoekers, wil Boijmans renoveren én verbouwen voor 259 miljoen euro. Maar er ontbreekt nog 75 miljoen euro en ruimtelijk is uitbreiding een uitdaging. Een toren aan de Westersingel stuitte op welstandsregels, een paviljoen op een nabijgelegen parkeerterrein zou te duur zijn.

Misschien was het voormalige grindterrein met boompjes naast Boijmans achteraf geen gekke plek voor een uitbreiding geweest – maar daar staat nu al het Depot te schitteren. Elders in het achterliggende Museumpark zou Boijmans nooit willen bouwen, zegt directeur Sjarel Ex. „Dat park is het goud van de stad.”

Lees het verhaal: ‘Boijmans Modern’ in Rotterdam-Zuid blijft slechts een droom

„Ik vind het jammer dat het nu dreigt niet te lukken, ook al kan ik nog niet zeggen dat het is mislukt”, zegt Ex erover. Boijmans blijft „strategisch” kijken of in de toekomst langs het Museumpark vastgoed en grond vrijkomt om uit te breiden. Ex: „Dan gaan er weer vijftien jaar overheen. Maar in het bestaan van een museum, dat eigenlijk altijd naar de eeuwigheid blikt, is dat een peulenschil.”

Nattigheid

Terug naar de ontstaansgeschiedenis van het Depot, zeventien jaar geleden. Als Ex in 2004 aantreedt, hoort hij dat Boijmans vijf jaar eerder is overstroomd. De wateroverlast wordt erger door de aanleg van de parkeergarage onder het Museumpark vanaf 2005. In de jaren daarna zullen nog vijf grote overstromingen volgen. In 2013 moet Ex van de brandweer kiezen of hij boeken óf kunstwerken wil redden.

De eigen depots van Boijmans worden in 2005 na extern onderzoek afgekeurd. „Onveilig, overvol en gedateerd”, volgens de gemeente, de eigenaar van het museale pand. De kunstcollectie – nu 151.000 objecten met een waarde van ruim 8 miljard euro – moet elders worden ondergebracht. Op een gegeven moment huurt Boijmans zes verschillende opslagruimtes, verspreid over Rotterdam, Den Haag, Amsterdam en Antwerpen.

De grote verhuizing begint eind 2006 met ‘Operatie Zilvervis’. Alle 85.000 prenten en tekeningen in de kelder worden veiliggesteld in een nieuw depot op de begane grond. Eerst moeten alle stukken geïnspecteerd worden op de papier- etende insecten. „Wat aantallen levende zilvervisjes betreft, bleek de besmetting gelukkig mee te vallen: er zijn er zo’n veertig gevangen”, staat in het jaarverslag van Boijmans. „Wel werd een veelvoud daarvan aan eitjes aangetroffen.”

De gemeente vindt in 2006 een geschikte, eigen locatie voor een nieuw depot: de Spaanse Toren in de Spaanse Polder, een groot bakstenen kantoor van architect Jan Hoogstad van rond 1970.

Maar directeur Ex denkt aan een nieuw concept met een nieuw verdienmodel. Gemiddeld is nog geen 10 procent van de kunstcollectie van Boijmans te zien in het museum. In een ‘collectiegebouw’ zouden bezoekers kunnen zien hoe die 90 procent wordt geconserveerd. Zo’n pand zou ook ruimte kunnen verhuren voor privé-collecties en evenementen.

Het oerontwerp van het Depot uit 2007 was een tafel van 35 meter hoog, boven het skateplein in het Museumpark.

Animatie MVRDV

Een reuzentafel

Ex geeft het Rotterdamse MVRDV – het architectenbureau achter het huidige Depot – in 2007 de opdracht voor een eerste verkenning. MVRDV doet onderzoek naar mogelijke locaties rond de Rijnhaven, Katendrecht én het Museumpark. Die laatste plek heeft dan al de voorkeur van Boijmans om de efficiëntie en uitstraling, blijkt uit een gemeentelijk rapport.

Op de KunstRAI in Amsterdam presenteert Boijmans in mei 2008 het oerontwerp van MVRDV. Een witte tafel van 35 meter hoog boven het skateplein in het Museumpark, twee voetbalvelden groot en met liften in de poten. Het plein krijgt zo een overkapping en op het dak is plek voor een restaurant, beeldentuin en dansfeesten. Hoog boven de stad moet de collectie droog en inbraakveilig zijn.

Maar een reuzentafel boven een ondergrondse parkeergarage blijkt constructief lastig en financieel onhaalbaar – nog los van de schaduw van het tafelblad. In 2009 reserveert het college van b&w 23 miljoen euro voor een ‘gewoon’ depot. De gemeente gaat opnieuw op zoek naar locaties en komt uit bij de Maashaven, Merwe-Vierhaven en Prins Alexander.

Maquette van het oerontwerp van MVRDV uit 2007.

Foto MVRDV

De doorbraak

De doorbraak volgt in 2010 bij een ontmoeting tussen Ex en miljardair Martijn van der Vorm, de familie achter de Holland-Amerika Lijn en HAL Investments. Ex: „Van der Vorm haalde een krantenknipsel van die tafel van MVRDV uit zijn binnenzak en vroeg: hoe staat het hiermee? De tafel wordt het niet, zei ik, maar we willen nog steeds een collectiegebouw. Het prijsverschil met een depot is 15 miljoen – daar was ik op geprepareerd. Oké, is goed, gaan we doen, zei hij.”

Wel heeft Van der Vorm een aantal voorwaarden. Het collectiegebouw moet op een „kansrijke locatie” binnen zo’n 250 meter van Boijmans komen. Zijn filantropische Stichting Verre Bergen (2011) moet mede-eigenaar worden van het gebouw, er een ruimte in krijgen en de gemeente moet zich eraan verbinden.

Voor de gemeentelijke begroting is de komst van de mecenas een meevaller. Het nieuwe college meldt in oktober 2010 dat de 23 miljoen euro voor het nieuwe depot alweer is wegbezuinigd.

Het Depot opent maar de toekomst van het museum zelf is nog onduidelijk, schrijft Rotterdam-columnist Hasna El Maroudi

Uiteindelijk wordt het Depot grotendeels gefinancierd met privaat geld. Het is eigendom van Stichting Collectiegebouw, waar de gemeente en Verre Bergen zitting in hebben. De bouw en inrichting worden betaald met een lening van 52 miljoen, plus 42 miljoen aan giften waarvan 27 miljoen van Verre Bergen. De gemeente draagt 8 miljoen aan meerkosten bij, en jaarlijks 3,5 miljoen euro subsidie.

Veel ‘kansrijke locaties’ dichtbij het museum, zoals Boijmans en Van der Vorm willen, zijn er niet. De gemeente doet in 2011 onderzoek naar onder meer de Parkhavenstrook langs de Euromast (te ver), het skateplein bij Museumpark (niet wenselijk) en de Boompjes (te duur).

Saillant: ook het eerdergenoemde parkeerterrein van de Welgelegen Groep achter de Westersingel, dat onlangs is afgevallen als locatie voor een nieuw paviljoen, wordt in 2011 al onderzocht. Als bezwaren noemde de gemeente „bijzonder verscholen” en „privaat eigendom”.

Boijmans zelf uitbreiden, is ook geen passende oplossing. Architectenbureau BiermanHenket onderzoekt in 2011 vier gewaagde varianten: een toren op de binnenplaats, een balk over het museum, een groot blok óp het Henket-paviljoen achter Boijmans en een ondergronds gebouw van drie verdiepingen.

De architecten van OMA vinden het geen goede bouwlocatie – te dicht op Boijmans en op het park

De huidige plek van het Depot komt in 2012 naar voren na onderzoek van OMA. Een van de varianten van het architectenbureau is een grote kubus op het ‘Voorportaal’ van het Museumpark. Zelf vindt OMA het géén goede bouwlocatie: te dicht op Boijmans, Het Nieuwe Instituut en het Museumpark. Maar de gemeente ziet er wel een praktische blikvanger in – waar geldschieter Verre Bergen en Boijmans bovendien ook achter staan.

Elegante vorm

Het Depot of ‘De pot’ van MVRDV wint het eind 2013 van vier andere architectenbureaus. „Het was nogal wat om een niet-traditionele, elegante vorm voor zo’n groot gebouw op die monumentale plek te vinden”, herinnert architect Fokke Moerel zich. Op tafel bij MVRDV staan theekopjes en glimmende thermoskannen. Zo ontstaat het idee van een ronde vorm die de omgeving weerspiegelt.

Glimmende thermoskannen en theekopjes vormden in 2013 de inspiratie voor het Depot van Museum Boijmans. Midden: mede-oprichter Winy Maas van architectenbureau MVRDV.

Foto MVRDV

Maar voor MVRDV aan de slag kan, ontstaat er nog een rel. De gemeente wil de winnaar diskwalificeren, omdat Boijmans-directeur Ex vooraf met MVRDV-oprichter Winy Maas gepraat zou hebben over het gebouw – wat in strijd is met de aanbestedingsregels. MVRDV spant een kort geding aan en sleept de mooie opdracht via de rechter alsnog binnen.

In aanloop naar een politiek besluit zwelt de kritiek in de stad aan. Hoe kunnen ze zo’n kolos voor het Museumpark gaan zetten? Zes culturele instellingen rondom Boijmans, van de Kunsthal tot Het Nieuwe Instituut, schrijven de gemeenteraad een kritische brief. Ook een lange lijst van 37 boze (landschaps)architecten stuurt de raad een pamflet.

Een opvallende naam daartussen is Hubert-Jan Henket, de architect van het paviljoen achter Boijmans. Die protestbrief kan hij zich niet meer herinneren, en achteraf is hij positief over het Depot. Henket: „Het is een spectaculair ding geworden. Dat kun je niet ontkennen.”

Lees de recensie van het gebouw (vier ballen): In Rotterdam staat een zilveren bloempot vol kunst

Het Erasmus MC vreest dat de spiegelwand te veel prikkels geeft op de aangrenzende afdeling kinderpsychiatrie. Het conflict leidt tot de Raad van State die de meeste bezwaren in 2016 ongegrond verklaart. Wel moet Boijmans een matte stickerlaag aanbrengen op één zijde van het Depot. „We kunnen nog niet aangeven of de anti-inkijk maatregelen voldoende zijn omdat ze nog niet allemaal klaar zijn”, zegt het Erasmus MC nu.

‘Vaag en onvolledig’

De Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur (RRKC) brengt in maart 2015 een vernietigend advies uit over het Depot. Het adviesorgaan van het stadsbestuur noemde de financiële onderbouwing „te vaag en onvolledig”. Ietwat korzelig staat erbij dat de RRKC maar negen weken de tijd heeft gekregen, en niet alle gevraagde documentatie heeft ontvangen.

De huidige RRKC-voorzitter Jacob van der Goot neemt nu voor directeur Ex „zijn petje af”, zegt hij: „Hij heeft ervoor gezorgd dat het Depot er kwam, en het is een cadeau voor de Rotterdammer. En ik ben geen blije eikel hoor, ik meen dat.”

De Partij voor de Dieren is tegen. De vrees is dat vogels zich te pletter vliegen tegen de spiegelwand

Uiteindelijk krijgt het bestemmingsplan in november 2015 de steun van driekwart van de gemeenteraad. Tegen zijn de SP en de Partij voor de Dieren: de eerste partij vindt het een „prestigeproject”, de tweede vreest dat vogels zich te pletter gaan vliegen tegen de spiegelramen – wat niet gebeurt, verzekert Boijmans nu.

De fracties van de PvdA, D66 en Nida stemmen verdeeld, wat tegenwoordig niet vaak voorkomt. Zo is de PvdA-fractie „moreel verscheurd” over het conflict met het Erasmus MC, volgens de notulen. Wijlen Gerda Eeuwijk van D66 kan zichzelf „nooit in de spiegelwand” aankijken, als er groen voor het Depot moet wijken.

De verwachte oplevering van het Depot verschuift gaandeweg van 2015 naar 2021. De kale bouwkosten lopen op van 52 miljoen euro naar 66 miljoen euro.

Niet lang na de eerste paal in maart 2017 blijken de funderingspalen te gaan ‘wandelen’ in de kleigrond. De bouw kan wel doorgaan, maar het levert een half jaar vertraging op. Het jaar daarop moet een ‘bollenvloer’ aangepast worden, omdat in Eindhoven een parkeergarage met een vergelijkbare constructie is ingestort. In juli 2018 meldt het college dat er geen geld meer is voor verdere tegenvallers.

Maar stuk voor stuk verschijnen alle 1.664 spiegelramen op het Depot. De dubbel gebogen panelen zijn gemaakt in het Chinese Tianjin, en gezet door een bedrijf uit Winterswijk. In september 2019 wordt het hoogste punt van 39,5 meter bereikt, bijna net zo hoog als de toren van Boijmans zelf. Op het Depot worden 75 berken en 20 dennen geplant voor een ‘daktuin’, die ’s avonds gratis open is.

De daktuin op het Depot. Er staan nu 75 berken en 20 dennen op.

Foto Ossip van Duivenbode

De vraag voor de toekomst is of het Depot zich financieel gaat bewijzen. Zijn bezoekers bereid 20 euro te betalen om de „machinekamer” van Boijmans te zien, zoals het museum het zelf noemt?

Lees ook de recensie van de inrichting van het Depot (vier ballen): Boijmans’ nieuwe depot toont kunst als kwetsbaar materiaal

PvdA-fractievoorzitter Co Engberts, die in 2015 tegen stemt, is nog steeds sceptisch. „De redenering dat je Boijmans weer in de vaart der volkeren krijgt met het Depot heb ik nooit geloofd”, zegt hij. „Boijmans heeft een topcollectie. Dáár, in het museum, moet het gebeuren.”

Zelf is Boijmans lyrisch over alle aandacht voor het Depot. Het verwachte, jaarlijkse aantal bezoekers is verhoogd van 90.000 naar 150.000. Het gebouw kan zelfs 200.000 of meer bezoekers per jaar aan, vertelt directeur Ina Klaassen.

Met de omzet uit entreekaarten, verhuur, horeca en andere service kan Boijmans het Depot in veertig jaar afbetalen, zegt directeur Ex. En dan blijft er ook nog geld over om de collectie te beheren, en zonodig te restaureren, denkt hij. Ex: „Ik ben een kunsthistoricus, maar je maakt mij niet wijs dat dat niet zakelijk is.”