Opinie

De landsadvocaat is reus op lemen voeten en toe aan herijking

Pels Rijcken

Commentaar

De jarenlange fraude door wijlen bestuursvoorzitter Frank Oranje van landsadvocaat Pels Rijcken, waar de Kamer vandaag over spreekt, is in zekere zin nog een geluk bij een ongeluk. Het instituut landsadvocaat blijkt een reus op lemen voeten, de exclusieve relatie maakt de staat uiterst kwetsbaar. De structuur, de relatie en het toezicht blijken volledig verouderd.

Feitelijk blaast de megafraude behalve de reputatie van de betrokken notaris het hele instituut landsadvocaat op, althans zoals ooit bedacht en vastgelegd in een reglement uit 1965. Wie de adviezen leest van twee hoogleraren die de minister aan de Tweede Kamer zond, kan geen andere conclusie trekken. Feitelijk is de staat gegijzeld door de honderden procedures die Pels Rijcken (nog) voert namens de staat. En jarenlang is verzuimd om de samenwerking te herijken, de belangen opnieuw te wegen en zichzelf nieuwe beslismomenten te gunnen. Ook om de kiezer bij te praten over de groei van het instituut landsadvocaat.

Kennelijk was de relatie staat-landsadvocaat zo vertrouwd en vanzelfsprekend, dat kritische reflectie onnodig werd gevonden. Het maakte van Pels Rijcken een (particuliere) buitendienst van de staat waar het geen omkijken naar dacht te hebben. Zeer ten onrechte, zo blijkt nu. Uiteindelijk viel hier een groot publiek-privaat partnerschap door de mand, waarvan de staat er meer heeft. En waar het dus ook breder lering uit kan trekken. Kort gezegd: haal eens in de vijf jaar álles overhoop bij de marktpartij die het werk doet. Beslis dan steeds opnieuw of de relatie voortgezet kan worden. En houd stevig en onafhankelijk toezicht.

Nu de minister de ruimte neemt om nieuwe keuzes te maken en verdergaande adviezen aan de Kamer stuurde, wordt ook de vraag interessant hoe kantoor en overheid ooit in deze rotzooi terecht zijn gekomen. Het kantoor maakte immers intern catastrofale fouten en blijkt toezicht, bestuur noch werkcultuur op orde te hebben gehad. Een portret in NRC van het kantoor laat een autoritaire hogedrukwerkomgeving zien waar grote financiële beloningen en dito carrièrekansen zorgen voor een belastend werkklimaat met primadonnagedrag van partners, onderlinge intimidatie en discriminatie. Zoiets is op allerlei manieren verwerpelijk, maar zéker als procesvertegenwoordiger van de overheid.

Het portret van Oranjes loopbaan verbaast vooral door de omvang en de lange duur van diens schaduwleven als fraudeur. Ook speelden persoonlijk aanzien, rijkdom en status belangrijke rollen. Het roept onwillekeurig de vraag op of een kantoor waarin deze verleidingen zo kunnen bloeien, wel een voldoende sobere omgeving is waarin de staat het algemeen belang kan laten behartigen. Waarom is de landsadvocaat niet een ambtelijke dienst inclusief balkenendenorm?

Met enige regelmaat ontstaat er publieke onrust over de hoge rekeningen die advocaten de staat presenteren. Werkt de markt hier nog wel of kan de advocatuur de overheid plukken als een kip die erom vraagt? Een landsadvocaat die exclusief mag adviseren én procederen, kan zo ook de eigen omzet beïnvloeden. Dan is zo’n fraude opgelegd pandoer voor een zwakke geest die het geld voorbij ziet stromen.

Kamer en kabinet mogen met niet minder genoegen nemen dan een fundamentele herbezinning en herinrichting van het fenomeen landsadvocaat. Waarbij de belangrijkste vraag is of deze taak nog aan de markt uitbesteed kan blijven. Dat ligt na de Pels Rijcken-affaire niet meer voor de hand.