Interne strijd bij defensie om verzamelen data

Desinformatie Landmacht, militaire inlichtingendienst, defensiejuristen en topambtenaren ruzieden over het LIMC.

Boeren op de Benoordehoutseweg tijdens de actie van boerenactiegroep Farmers Defence Force.
Boeren op de Benoordehoutseweg tijdens de actie van boerenactiegroep Farmers Defence Force. Foto Robin van Lonkhuijsen

Bij Defensie heeft intern bijna een jaar een hevige strijd gewoed over de omstreden verzameling door de landmacht van gegevens over burgers, corona en desinformatie. De ambtelijke top, militaire inlichtingendienst MIVD en juristen stelden keer op keer dat het niet mocht, maar niemand greep in.

Dit blijkt uit honderden e-mails, notulen, verslagen, orders en andere documenten die NRC verkreeg met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Toenmalig minister Ank Bijleveld (Defensie, CDA) wist waar de eenheid mee bezig was en is half augustus 2020 geïnformeerd over serieuze juridische bezwaren.

Pas drie maanden later, na het publiek worden van de activiteiten, legde ze de eenheid Land Information Manoeuvre Centre (LIMC) stil.

In november 2020 onthulde NRC dat de krijgsmacht sinds de corona-uitbraak heimelijk op grote schaal informatie verzamelde over de Nederlandse samenleving. Militairen van het LIMC verdiepten zich in het gedrag van actiegroepen als Viruswaanzin, Gele Hesjes en, blijkt nu, boerenprotestgroep Farmers Defence Force.

Sociale media afstruinen

De militairen struinden sociale media af. Ook belandden grote hoeveelheden data in een door defensie gebouwd computersysteem om er een volgende coronagolf of maatschappelijke onrust mee te voorspellen.

Defensie bleef eerst volhouden dat de eenheid „alles binnen de wet” had gedaan. Na kritiek uit de Tweede Kamer zag de minister zich gedwongen de eenheid op 27 november 2020 stil te leggen. Ze liet een privacyfunctionaris onderzoek doen. Die oordeelde dat privacyregels waren geschonden.

Ook had defensie geen juridisch mandaat om op deze manier data te verzamelen, te verwerken en in rapporten te sturen aan bijvoorbeeld de politie, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en andere ministeries.

In de documenten is ook te lezen dat de landmacht heeft overwogen samen met een Belgisch bedrijf via geanonimiseerde mobieletelefoondata van burgers ‘mensenbewegingen’ in beeld te brengen om corona-uitbraken te voorspellen.

Defensiejuristen blijken al vóór de oprichting van het LIMC in maart 2020 voor de activiteiten te hebben gewaarschuwd. De landmachttop „heeft juristen overruled” en is toch „op de ingeslagen weg gewoon doorgegaan”, schrijft een Haagse topambtenaar van Defensie. Niet alle waarschuwingen hebben de landmacht bereikt. Een jurist schrijft over het LIMC: „De juridische basis voor een dergelijke inzet is flinterdun, en dat is optimistisch uitgedrukt.”

De MIVD waarschuwde meermaals dat de eenheid „een derde dienst” dreigde te worden, naast zichzelf en inlichtingendienst AIVD. De ambtelijke top was vooral bang dat de minister in de problemen zou komen.

Tweede Kamerlid Salima Belhaj (D66) gaat demissionair minister Henk Kamp (Defensie, VVD) vragen stellen over de kwestie. „Ik schrok vorig jaar al van de activiteiten van het LIMC, nu val ik bijna van mijn stoel over hoe dit is gegaan en de privacy van mensen is geschonden”, zegt Belhaj. Ze wil nader onderzoek. „De onderste steen moet boven komen.”

Reconstructie pagina 10-11