Hedwigepolder: vroeger mooie vennetjes, straks vervuilende chemische stoffen

Ontpoldering De Zeeuwse Hedwigepolder zou onder water worden gezet om te voldoen aan Europese milieueisen. Nu dreigt het gebied ernstig vervuild te raken.

Foto: Walter Herfst

De Zeeuwse Hertogin Hedwigepolder werd een paar jaar geleden nog omrand door duizenden populieren. Keek je tussen de bomen door, dan zag je vennetjes, vijvers, bosjes, landweggetjes, weilanden, akkers. „Je kunt het je niet meer voorstellen”, zegt Johan Robesin (79), oud-lid van de Provinciale Staten van Zeeland namens de Partij voor Zeeland. Vanaf de zeedijk kijkt hij uit over zo’n driehonderd hectare (bijna) kale grond. Het is alles wat er nog over is van de Hedwigepolder, gelegen in de gemeente Hulst in Zeeuws-Vlaanderen.

Robesin staat „aan het sterfbed van de Hertogin”, zoals hij het zelf omschrijft, want volgend jaar worden de dijken doorgestoken en wordt de polder weer onderdeel van de Westerschelde. De ontpoldering van de Hedwigepolder, waar Robesin zich al jaren tegen verzet, is dan afgerond. In de Scheldeverdragen van 2005 spraken Nederland en Vlaanderen af dat de Hedwigepolder onder water zou worden gezet voor het herstel van getijdennatuur. Dat was nodig om Nederland te laten voldoen aan Europese milieueisen. Vanwege verzet tegen de ontpoldering van de Hedwige door burgers, politici, en de toenmalige eigenaar van de polder, duurde het nog jaren totdat de ontpoldering vorig jaar daadwerkelijk begon.

Westerschelde ernstig vervuild

Maar afgelopen april werd duidelijk dat de Westerschelde ernstig is vervuild met PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen), chemische stoffen die in een grote hoeveelheid schadelijk kunnen zijn voor de volksgezondheid. In sommige delen van de zeearm bleken de PFAS-waarden vijfentwintig keer hoger te zijn dan in de rest van de Nederland. Een paar maanden later werd bekend dat een fabriek van het Amerikaanse chemieconcern 3M in het Belgische Zwijndrecht (bij Antwerpen) een eeuwigdurende vergunning had gekregen voor het lozen van grote hoeveelheden PFAS in de Schelde. Van tevoren was er geen onderzoek gedaan naar de gevolgen voor het milieu.

Eerder deze maand kondigde de provincie Antwerpen strengere normen aan voor het lozen van PFAS door de fabriek, die per direct van kracht werden. Afgelopen vrijdag werden de productieprocessen van 3M waarbij PFAS vrijkomt per direct stilgelegd, in opdracht van de Vlaamse overheid. Dit gebeurde nadat bekend was geworden dat honderden omwonenden van de fabriek te veel PFAS in hun bloed hadden. De stopzetting van de productieprocessen is een tijdelijke maatregel.

De oud-eigenaar van de Hedwigepolder, de Belg Géry De Cloedt van wie het gebied werd onteigend, greep het nieuws vorige maand aan om een herzieningsverzoek in te dienen bij de Raad van State. Daarmee wil hij de ontpoldering stoppen en de onteigening terugdraaien. Als het vervuilde slib en het vervuilde water van de Westerschelde de polder in zouden stromen, zou de ontpoldering haar doel – natuurherstel – voorbijschieten, vindt De Cloedt.

De Cloedt werkt niet aan dit artikel mee. Zijn ‘woordvoerders’ Johan Robesin en Hans Mieras wel. Hans Mieras (60) is de juridisch adviseur van De Cloedt, hij staat hem al zo’n vijftien jaar bij in zijn strijd tegen de ontpoldering. Mieras zit aan een tafeltje in een restaurant in Terneuzen, Robesin zit naast hem. Door de grote ramen van het restaurant is de Westerschelde te zien. Containerschepen glijden voorbij.

De Cloedt kreeg 21 miljoen euro van het Rijk als schadevergoeding voor de onteigening, maar het zou hem niet om het geld gaan. Mieras: „Hij heeft een groot baggerbedrijf en zei altijd: ‘Met wat de Hedwige financieel waard is, kan ik nog geen baggerschip kopen.’” Maar de emotionele waarde is wel groot. De overgrootvader van De Cloedt, Prosper, kocht de Hedwigepolder in 1932. Aan zijn grootvader, Raymond, beloofde Géry dat de polder voor altijd in de familie zou blijven. Robesin: „Hij zette zich enorm in voor de polder en kreeg zijn pachters daarin mee. Het gebied lag er altijd prachtig bij.”

Zijn laatste interview gaf De Cloedt in mei 2018 aan Omroep Zeeland. De Hoge Raad had toen net besloten dat hij zijn grond écht moest afstaan aan de staat. Na jaren strijden voor het behoud van zijn polder kon De Cloedt niets anders meer dan de strijd staken. Hij zei „ontgoocheld” te zijn door het besluit en dat het hem emotioneel veel deed. „Ik kan de polder niet meer aan mijn kinderen doorgeven”, zei hij. „Sinds hun geboorte zijn ze hier elk weekend en we hielden vakanties hier. We hebben hier zoveel plezier gehad.”

Lees ook: Een chemiefabriek loost schadelijke PFAS in de Westerschelde – en heeft daarvoor een eeuwigdurende vergunning

Opnieuw aandacht

Na het nieuws over de ernstige vervuiling van de Westerschelde, kreeg de ontpoldering van de Hedwigepolder opnieuw aandacht. Zo vroeg de SGP in juni in een debat in de Tweede Kamer wat de PFAS-vervuiling betekent voor de ontpoldering. De partij diende een motie in om de ontpoldering stop te zetten. De partij maakte zich zorgen dat de polder „onder zou lopen met slib vol PFAS”.

Demissionair minister Barbara Visser (Infrastructuur en Waterstaat, VVD) schreef begin oktober dat de vervuiling de ontpoldering niet in de weg zit. Ze verwacht dat de gevonden PFAS-concentraties zullen dalen vanwege strengere regelgeving voor de Belgische industrie. Een debat in de Tweede Kamer over de gevolgen van de PFAS-vervuiling voor de Hedwigepolder, dat begin oktober zou zijn, is uitgesteld.

Containerschepen op weg naar Antwerpen.

Foto Walter Herfst.

Voor Robesin en Mieras is het verdriet van de oud-eigenaar niet de belangrijkste reden om tegen de ontpoldering te strijden. „Een groot deel van de polder was landbouwgrond”, zegt Robesin. „Waarom zou je vruchtbare grond verruilen voor zout water? En dan die prachtige natuur, die nu zal worden overspoeld door vervuild water.” Mieras: „Er zaten allerlei zeldzame vogels in de Hedwigepolder.”

Zo denken meer Zeeuwen over de ontpoldering, er zijn drie actiegroepen die zich hebben verzet: Red onze Polders, Noodklok Hedwige en De Levende Delta. Met petities en demonstraties probeerden zij tevergeefs de ontpoldering tegen te houden.

Waarom heeft het Rijk het ontpolderen van de Hedwige dan toch doorgezet? Volgens Robesin is die beslissing genomen onder druk van de Vlaamse overheid. „Het is Vlaanderen allemaal te doen om de haven van Antwerpen”, zegt hij. „Die moet dagelijks flink laten baggeren om het gedeelte van de Westerschelde waar de Hedwigepolder aan grenst, bevaarbaar te houden. Als de dijken van de Hedwigepolder verdwijnen, kan het slib veel makkelijker weg. Dat zou de haven miljoenen schelen.

Beschermde vogelsoorten

In een reactie op vragen van NRC bestrijden Nederland en Vlaanderen Robesins verklaring. Beide wijzen op de natuurherstelverplichting die Nederland heeft. Een woordvoerder van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) schrijft dat Nederland in 2012 door de Europese Commissie in gebreke is gesteld voor het niet voldoen aan deze verplichting: „De slikken en schorren gelegen aan de Westerschelde dreigen geheel te verdwijnen als we niet ingrijpen.”

Een woordvoerder van het departement Mobiliteit en Openbare Werken (Vlaanderen) wijst erop dat een commissie onder leiding van oud-minister Ed Nijpels (VVD) in 2008 concludeerde dat ontpoldering van de Hedwigepolder verreweg de beste keuze was voor het natuurherstel. Over de beschermde vogelsoorten die in de Hedwigepolder voorkomen, schrijft de LNV-woordvoerder: „Het natuurherstel zal het leef-, foerageer- en rustgebied van vrijwel alle vogelsoorten vergroten. Voor de zeldzame akker- en weidevogels wordt in samenwerking met de agrarische sector leefgebied gecreëerd in een nabijgelegen natuurgebied.”

Robesin lijkt bijna niet te kunnen stoppen met praten over de ontpoldering. Hij heeft er twee kritische boeken over geschreven, en werkt nu aan zijn derde. Hij zegt dat zijn fanatisme voortkomt uit „een heel diepe bezorgdheid dat het niet de goede kant op gaat met Zeeland”. Met „niet de goede kant” bedoelt hij dat „Zeeland steeds minder een landbouwprovincie wordt”. In 2011 werd Robesin als Statenlid door demissionair minister-president Mark Rutte, destijds premier in kabinet-Rutte I, uitgenodigd in het Torentje. Daar vroegen Rutte en PVV-leider Geert Wilders Robesin om op één van de toenmalige coalitiepartijen – VVD, CDA, PVV – te stemmen bij de verkiezingen voor de Eerste Kamer later dat jaar. Robesin beloofde op de VVD de stemmen als Rutte zich zou inzetten voor het behoud van de Hedwigepolder. Later dat jaar spraken VVD, CDA, en PVV af dat de Hedwige niet zou worden ontpolderd, maar in 2012 besloot kabinet-Rutte II dat dat toch weer wel zou gaan gebeuren.

Niet zonder slag of stoot

Robesin en Mieras zijn nog steeds vastberaden. Ze hebben goede hoop dat de ontpoldering met het herzieningsverzoek kan worden gestopt. „Maar we weten dat het niet zonder slag of stoot zal gaan”, zegt Mieras. Hij staat naast Robesin op de zeedijk bij de Hedwigepolder. „Zeker nu de minister al heeft gezegd dat de PFAS-vervuiling de ontpoldering niet in de weg zit.”

Met zijn iPad maakt Robesin een foto van het kale landschap, met op de achtergrond de haven van Antwerpen. Die foto zal hij niet naar De Cloedt sturen. „Die is hier met opzet al in geen jaren meer geweest en dat is maar goed ook.”

Lees ook: PFAS: schadelijk en niet kapot te krijgen