Opinie

Opinie uit Europa: de Kamer is zelf schuld van ‘Toeslagen’

De Rechtsstaat

Politiek is de analyse van de Venetië Commissie over rechtsstaat Nederland in de Toeslagenaffaire met een sisser afgelopen. Het land lijkt „capable and willing” om de tekortkomingen te repareren. Het duurde wel veel te lang, families zijn er ernstig door beschadigd en de klokkenluiders kregen te veel tegenstand. Maar in het algemeen is dit een goed fungerende rechtsstaat. Nederland krijgt voorstellen bedoeld als „food for thought”. Geen harde aanbevelingen.

Maar het feit dat de Europese ‘rechtsstaatinspectie’ hier is geweest, blijft een blamage. In de podcast Betrouwbare Bronnen (luistertip) werd terecht vastgesteld dat vooral de Tweede Kamer en voorzitter Bergkamp nu aan de slag moeten. De schuld voor de puinhoop wordt door de Venetië Commissie vooral bij de (mede-) wetgever gelegd. En minder bij de Belastingdienst of het kabinet. Die ‘nieuwe bestuurscultuur’ kan de Kamer ook grotendeels zelf regelen. Bijvoorbeeld door de macht van de oppositie te versterken: parlementaire onderzoeken en verhoren mogelijk maken als er slechts 30 leden om vragen. Meer budget vrijmaken om wetgevingskwaliteit te bewaken, als opdracht aan één vaste Kamercommissie. Vaker zelf vragen stellen aan de Raad van State. En er dan ook naar luisteren, vul ik zelf maar aan. Beginselen van behoorlijk bestuur standaard in wetsvoorstellen opnemen. Überhaupt meer staf en budget voor Kamerwerk claimen in de rijksbegroting.

Maar vooral ook ophouden met controlewerk door regeringsfracties als deloyaal af te serveren – de functie-elders reflex voor ‘lastposten’. De Venetië Commissie vond de parlementaire controle op ‘toeslagen’ nogal inefficiënt, omdat er maar een paar parlementariërs aan deelnamen. Waarna het jaren duurde voordat de Kamer in z’n geheel er iets mee deed. De Nationale Ombudsman stond in dezelfde woestijn te roepen, eveneens vrijwel genegeerd door de Kamer. Ook dat kan makkelijk anders.

Het was vooral de Kamer die zelf een gebrekkige wet liet passeren. De effecten daarvan werden verergerd door de ‘alles of niets’-aanpak die de Belastingdienst daarna in de wet las en de rechter veel te laat corrigeerde.

Er was ook nog troost. In Noorwegen en Ierland speelden vergelijkbare drama’s met doordenderende handhaving van sociale wetgeving. In Noorwegen vond de centrale overheid jarenlang dat wie z’n uitkering meenam naar het buitenland de wet overtrad. Dat leidde tot gedwongen terugbetaling, weigeren van een uitkering of celstraf wegens fraude. Achteraf bleek die praktijk flagrant in strijd met internationaal recht, wat noch in de uitvoering, de rechtspraak of het parlement opgemerkt werd. In Ierland bestond een jarenlange praktijk van het onterecht incasseren van eigen bijdragen bij langdurige zorg. Dergelijke bijdragen konden juridisch niet verplicht worden, maar drie decennia lang vond de praktijk van wel. Beide landen beleefden vergelijkbare rechtsstatelijke aha-, dan wel oh-fuck-momenten, toen de rechter ingreep.

Wat moet de Kamer zich verder fundamenteel aantrekken? Om te beginnen dat ‘rule of law’ meer inhoudt dan alleen de plicht voor de overheid zich aan de wet te houden. Maar dat er ook garanties moeten zijn tegen „irrationele, onredelijke, oneerlijke of knellende gevolgen”. Het is bij uitstek aan het parlement om dat te garanderen, althans die te voorkomen. En om vervolgens rechtspraak, ombudsman en rechtshulp zo te financieren dat rechtsbescherming geen illusie is. De Toeslagenwet was een gedrocht. Fraudegevoelig door hoge voorschotten met late controles, veel te zware boekhoudeisen, te hoog opgelopen terugvorderingen, slechte procedures.

Pas ná alle heisa, in 2020, werd er een hardheidsclausule toegevoegd, de escape bij onvoorziene gevolgen (hardship) van wetstoepassing. Hoewel de Raad van State daar al eerder om vroeg. Dat de wetgever daar niet op inging omdat zo’n bepaling een golf van rechtszaken zou kunnen veroorzaken, stuit op een stevige veroordeling van de Commissie. „This is where parliament may have failed”. Dan schakel je dus expres een controlemechanisme in de rechtsstaat uit omdat je tegen de kosten en vertraging ervan opziet. Het gevolg is dan averechts. Met de hartelijke groeten uit Venetië.

Lees ook de digitale nieuwsbrief van juridisch redacteur Folkert Jensma.