Analyse

Tweedeling laat zich overal zien, van corona tot het klimaat

Ongelijkheid Niet alleen is er een kloof tussen mensen met en zonder prik, maar ook tussen jong en oud. En tussen arme en rijke landen – zie ook de omgang met de klimaatcrisis.

Een jongen van dertien na zijn eerste Pfizerprik, vorige week in Kaapstad. Zuid-Afrika prikt sinds kort 12- tot 17-jarigen.

Een jongen van dertien na zijn eerste Pfizerprik, vorige week in Kaapstad. Zuid-Afrika prikt sinds kort 12- tot 17-jarigen.

Foto Nardus Engelbrecht/AP

Een vaccinatie verplicht maken lijkt weinig toegevoegde waarde te hebben, zeker in landen waar de deelname aan vrijwillige vaccinatieprogramma’s tegen ziektes als mazelen al hoog is, zoals in Europa. Toch kunnen een paar procentpunten soms het verschil maken tussen een uitbraak of uitdoven, rekent The Economist voor.

Dus volgen overheden en onderzoekers nauwlettend het effect, hoe klein ook, van maatregelen die Europese regeringen hebben aangekondigd – wortel of stok, afhankelijk van je gezichtspunt – om de vaccinatiegraad te verhogen en de oplopende coronabesmettingen terug te dringen.

In Italië is inenting voor werknemers nu verplicht. Voor Griekse en Franse zorgmedewerkers geldt dat al, en ongevaccineerde Franse scholieren mogen bij een uitbraak niet meer naar school. In Roemenië, waar nog geen derde van de bevolking volledig is gevaccineerd, geldt sinds vorige week een avondklok voor ongevaccineerden. Om tien uur moeten ze binnen zijn. Daartegenover staan Spanje en Duitsland, die uitgaan van vrijwilligheid, en nudging van staatswege.

Stokjes en worteltjes

De Nederlandse regering maakt dinsdag bekend welke „aanvullende maatregelen” ze nodig acht: vermoedelijk wat stokjes en worteltjes die met het blote oog nog net zichtbaar zijn. Want voor het herinvoeren van strenge regels voor de hele bevolking is weinig draagvlak. Maatregelen alleen voor ongevaccineerden kunnen weliswaar op steun rekenen van de gevaccineerde meerderheid, maar alleen al de uitkomst van zulke peilingen zorgt voor verdere polarisatie.

Het zinspelen op vaccinatie-apartheid door Hugo de Jonge heeft een enkeling wel overgehaald. Een jongen in biblebeltgemeente Veenendaal vertelde de NOS deze week dat hij de prik „toch maar” was gaan halen, omdat hij „binnenkort naar het buitenland wil”, en een test-moe meisje bij dezelfde prikstraat-zonder-afspraak was blij dat ze nu gewoon „naar binnen mag bij de Mac [McDonald’s]”.

Om tien uur moeten ze binnen zijn, Roemenen die niet zijn gevaccineerd

Kennelijk zijn er nog steeds genoeg opportunistische vaccinweigeraars, en elke prik is er natuurlijk één. Maar de meeste ongevaccineerden, onder wie veel stadse laaggeletterden en mensen met een migratieachtergrond, laten zich door zulke maatregelen, of het dreigen ermee, vermoedelijk niet overhalen. Zelfs niet als ze weten dat zij de groep vormen die nu de meeste kans loopt in het ziekenhuis te belanden. Het toont hoe de tweedeling tussen mensen met en zonder prik is verstard.

Geïnjecteerd met Covid

Dat kon je ook opmaken uit de brief van een anonieme moeder die The Guardian deze week afdrukte. Haar dochter is dertien jaar en zit op een middelbare school in het noordoosten van Engeland, schreef ze aan de Britse krant. Haar dochter nam het vaccin, maar bleek de enige in haar klas. De dag erna weigerden medeleerlingen naast haar te gaan zitten, omdat ze „nu geïnjecteerd was met Covid en het kon doorgeven”.

Veel leerlingen overkomt hetzelfde, denkt de briefschrijfster. Ouders – die moeten instemmen met vaccinatie van minderjarigen – geven hun angsten over het vaccin door. En de overheid neemt twaalf- tot vijftienjarigen niet serieus, schreef ze: „Ze zijn simpelweg vastgeplakt aan het eind van de vaccinatiecampagne voor volwassenen”. Er is genoeg informatie voor ouders, maar te weinig dat de tieners zelf aanspreekt, „waardoor ze nu blootstaan aan misinformatie, intimidatie van antivaxers en angst om uitgesloten te worden”.

Kanttekeningen genoeg. Zoals: één schrijnende anekdote maakt nog geen trend. Of: oordeel niet te snel, want Britse jongeren komen pas sinds kort in aanmerking voor een prik – tieners in veel andere Europese landen hebben een voorsprong van zeker drie maanden.

Maar die ene anonieme brief past toch wonderwel bij de uitkomst van een omvangrijk onderzoek dat de European Council on Foreign Relations, een denktank, in september publiceerde. „De pandemie drijft een wig in Europa, zowel tussen landen onderling als tussen inwoners van afzonderlijke landen”, aldus Ivan Krastev en Mark Leonard, auteurs van de studie How Covid-19 is polarising European politics, waarvoor duizenden mensen in twaalf EU-landen werden ondervraagd. „Die verschillende ervaringen zullen van een stille verdeeldheid veranderen in een groot schisma.”

Allereerst is er een generatiekloof: veel jongeren hebben het idee hun toekomst te hebben opgeofferd voor de gezondheid van ouders en grootouders. Ten tweede gelooft eenderde van alle ondervraagden, vooral wie persoonlijk relatief weinig last van de ziekte had maar des te meer van de economische gevolgen, niet langer dat lockdowns en andere beperkingen de volksgezondheid dienden. Daarmee zouden regeringen hun macht over burgers willen vergroten, of willen verhullen dat ze de crisis niet anderszins konden oplossen. Met name jongeren wijten hun vrijheidsverlies aan zo’n overmachtige staat, terwijl ouderen vooral landgenoten die zich niet aan de regels houden de schuld geven van hun vrijheidsbeperking.

Zo denkt Nederland, een van de geënquêteerde landen, er inderdaad grofweg over: de 80 procent gevaccineerden zijn bozer op de ongevaccineerden dan op de staat; bij de ongevaccineerden is het andersom.

Covid noch milieuschade is bij nader inzien een ‘democratische’ kwestie die iedereen even hard raakt: de armen, die zijn de dupe

Steeds meer jongeren in Europa, en zij die zich zien als ‘economische slachtoffers’ van de corona-aanpak, verliezen zo hun vertrouwen in de politiek. Partijen met een extremistische agenda zullen van hun cynisme profiteren, denken Leonard en Krastev. ‘Take back control’, de leus van de Brexiteers, kan breder weerklank krijgen. Als de gevestigde politiek niet probeert die generatiekloof te dichten, is de schade voor Europese ideeën over vrijheid en open grenzen niet te overzien.

Risicosamenleving

„Smog is democratisch”, zei Ulrich Beck, de Duits socioloog die het idee van de ‘risicosamenleving’ muntte: de baaierd aan grensoverschrijdende problemen, zoals milieurampen, waarop de natiestaat niet langer een antwoord kan geven. Eventjes leek Covid-19 ook ‘democratisch’, een ziekte die iedereen gelijkelijk treft in onze verknoopte wereld, en die daarom ook het beste in de mensheid naar boven zou halen.

Nu weten we dat Covid, noch milieuschade ‘democratisch’ is, maar arme landen en hun burgers het hardst raken. En nu bovendien op hetzelfde moment. Dat is de achtergrond van de klimaatconferentie in Glasgow, aldus The Washington Post. Daar „ontmoet de vaccinongelijkheid de klimaatongelijkheid”. Van de vaccins die arme landen beloofd waren, is maar een fractie geleverd, en intussen woedt de ziekte door. Rijke landen – verantwoordelijk voor 80 procent van de wereldwijde emissies – keren sneller terug naar een vorig normaal. Zeespiegelstijging en droogte zullen eerder en harder toeslaan in wat tegenwoordig the Global South heet.

Het is navrant dat vertegenwoordigers uit die landen wegens quarantaineregels slechts mondjesmaat fysiek aanwezig zijn op de top die over hun toekomst beslist. „De vous, chez vous, sans vous” – over u, bij u, zonder u – zoals een Franse onderhandelaar de Nederlandse delegatie in 1713 voorhield op de conferentie in Utrecht waar machtiger landen het lot van de Republiek bepaalden. Uit zulk onbegrip en die minachting komt de grotere tweedeling voort die de wereld bedreigt en waarvoor geen vaccin bestaat.