Recensie

Recensie Boeken

Waarom terreurbestrijding averechts werkt

Terrorisme Het extreme geweldsmiddel is niet de grote dreiging waar het voor gehouden wordt, schrijft Willemijn Verkoren. Het echte gevaar is eerder de reactie daarop.

9/11 in New York: het tweede vliegtuig boort zich in de torens van het WTC.
9/11 in New York: het tweede vliegtuig boort zich in de torens van het WTC. Foto Getty

Een harde knal, schoten, sirenes, doden en gewonden. Dat maakte historicus en politicoloog Willemijn Verkoren mee toen ze in 2012 in Kirkuk, Irak, een conferentie over geweld en geweldloosheid bezocht. Haar gezelschap werd slachtoffer van een aanslag. Drie Koerdische strijders kwamen om, anderen raakten gewond. Terug in Nederland viel haar op hoe weinig aandacht er was voor dergelijke aanslagen.

Toch vindt ze over het algemeen juist dat er te veel aandacht is voor terrorisme en de bestrijding daarvan. Dat thema is zeer bepalend geworden in de buitenlandse politiek, het veiligheidsbeleid en de verhouding met minderheden. Met wat overdrijving schrijft ze dat na 2001 ‘alles’ gerechtvaardigd leek om terrorisme te bestrijden.

Dat westerse landen heel ver zijn gegaan is evident. De opsomming van een klein deel van wat onder die vlag is gedaan is al veelzeggend: invasies in verschillende landen, geheime gevangenissen, massa-surveillance, marteling, aparte wetgeving en waarschuwingssystemen die constant de dreiging peilen. Al die inspanningen zijn voor een groot deel contraproductief geweest, schrijft Verkoren.

Catastrofaal terrorisme

Er is veel mis gegaan toen het jihadistisch terrorisme na de aanslagen van 11 september 2001 als een nieuwe en catastrofale vorm van terrorisme werd gepresenteerd, aldus Verkoren. Die zou een existentiële dreiging vormen voor de westerse wereld.

Die visie werd ook in Nederland verwoord. Nieuwsmedia, films en series hielpen dit idee te verspreiden. Maar volgens Verkoren onderscheidt het jihadistisch terrorisme zich niet wezenlijk van eerdere vormen van extremistisch politiek geweld. Zelf wijst ze wel met heel veel nadruk op de volgens haar te weinig onderkende dreiging van extreem-rechts terrorisme.

Terroristen hopen vaak een buitensporige reactie te veroorzaken. Al-Qaida slaagde daar uitstekend in. Terwijl gezegd werd dat het jihadistische terrorisme een grote bedreiging voor westerse waarden was, werden die waarden juist met voeten getreden in de bestrijding ervan. Dat gebeurde op allerlei terreinen en niet alleen in de VS. Verkoren wijst bijvoorbeeld op de ontsporingen bij de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. En juist de harde aanpak heeft het terrorisme van nieuwe brandstof voorzien.

Na die scherpe analyse stelt Verkoren een totaal andere benadering van terrorisme voor. Het sleutelwoord is de-escalatie. In plaats van terroristisch geweld met nog meer geweld en hard optreden te beantwoorden, moet ook voor mildere middelen worden gekozen.

Juist Nederland heeft hiervan een goed voorbeeld laten zien. De reactie op de gijzelingen door Molukse jongeren bleef niet beperkt tot het optreden van politie en de krijgsmacht, maar omvatte ook een plan voor de verbetering van de situatie van Molukkers. Sommige jongeren mochten zelfs op vakantie naar de Molukken, zodat ze konden zien dat een onafhankelijke republiek geen reëel doel was.

Kritische terugblikken

De publicatie van Uit de terreurspiraal komt op een goed moment, met de recente herdenking van twintig jaar 9/11 en met de terugtrekking van westerse troepen uit Afghanistan. Haar opstelling sluit aan bij andere boeken die kritisch terugblikken op deze periode, zoals Reign of Terror van Spencer Ackerman.

Veel van de punten die Verkoren noemt in haar alternatieve benadering van terrorisme zijn wel eerder door deskundigen naar voren gebracht. Maar zij heeft ze op een toegankelijke wijze gecombineerd en uiteen gezet.

De gedachte die zich na lezing van dit boek opdringt is: het is de hoogste tijd voor een systematische herbeoordeling van alles wat onder de noemer van terrorismebestrijding is en wordt verricht. Verkoren geeft daar een uitstekende aanzet voor.

Lees ook: Reactie op 9/11 bracht geen veiligheid maar angst

Een goed punt is ook dat haar aanbevelingen voor een nieuwe opstelling niet alleen gaan over de overheid, maar ook over burgers en de media. Zelfs voor aspirant-terroristen heeft ze een advies: geweldloze acties leveren meestal meer resultaat op.