Optimisme en overschatting: zo kwam Nederland in paar weken in najaarsgolf terecht

Coronacrisis Het kabinet speculeerde maanden over het einde van de crisis, maar de ziekenhuiscijfers lopen weer snel op. Wat ging er mis?

Bezoekers van de Après Skihut in Rotterdam staan op de dansvloer. Na het tonen van een QR-code in de CoronaCheck-app konden ze met een polsbandje naar binnen.
Bezoekers van de Après Skihut in Rotterdam staan op de dansvloer. Na het tonen van een QR-code in de CoronaCheck-app konden ze met een polsbandje naar binnen. Foto Ramon van Flymen / ANP

Je zou je bijna afvragen: is het nog 2020?

Maandenlang speculeerde demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) over het einde van de coronacrisis: als in augustus een hoge vaccinatiegraad zou zijn bereikt, zou Nederland verder kunnen zonder coronamaatregelen. Maar de anderhalvemeterregel is nog geen maand afgeschaft of De Jonge moest alweer concluderen: zonder extra maatregelen gaat het toch niet.

Twee weken na de versoepelingen in september begon het aantal ziekenhuisopnames op te lopen, sinds begin oktober is het aantal nieuwe opnamen op de verpleegafdeling verdrievoudigd. De najaarsgolf, zo stelde De Jonge afgelopen week, kwam „eerder en sneller” dan waar het kabinet rekening mee had gehouden.

Waar ging het mis?

Het kabinet is vervallen in oude fouten, blijkt uit gesprekken met leden van het Outbreak Management Team (OMT) en andere betrokkenen. Er is te veel geleund op de modelberekeningen van het RIVM, die ten opzichte van vorig jaar grotere onzekerheidsmarges kennen over wanneer een golf piekt. De capaciteit van de ziekenhuizen is overschat, stellen intensivisten. En er waren achteraf te positieve verwachtingen over het draagvlak voor en de handhaving van de overgebleven maatregelen, ook in het OMT.

Lees ook: ‘Eigen schuld dikke bult’ zeggen tegen zieke vaccinweigeraars gaat niet

Waarschuwende zinnen

Het is „een kritisch moment in de pandemie”, zo waarschuwt OMT-voorzitter Jaap van Dissel het ministerie van Volksgezondheid op 13 september in een advies. Het kabinet is van plan om later in de maand de anderhalve meter af te schaffen. Maar het OMT is er nog niet gerust op: in de zomer is de veel besmettelijkere Deltavariant dominant geworden. Internationale studies tonen de afnemende effectiviteit van vaccins. De vaccinatiegraad is nog niet hoog genoeg om alle maatregelen los te laten, staat in het advies.

Van Dissel schetst drie scenario’s: in het eerste verandert er helemaal niets. In het tweede wordt meer mogelijk met een coronatoegangsbewijs – denk aan concerten waar meer publiek naar binnen mag en zitplaatsen niet meer verplicht zijn. Het derde scenario gaat nog een stapje verder: daarin wordt ook de verplichte anderhalve meter geschrapt.

Het derde scenario is risicovol, waarschuwt het OMT, en kan leiden tot een „aanzienlijke opleving” in de winter. Er moet „rekening worden gehouden met terugdraaien van versoepelingen”. Toch kan het derde scenario worden gevolgd, schrijft Van Dissel, onder strikte voorwaarden. De cijfers zijn op dat moment gunstig: het aantal positieve tests en de ziekenhuisbezetting daalt nog. De gedragsunit van het RIVM ontraadt het afschaffen van de anderhalve meter: versoepelingen die later teruggedraaid moeten worden schaden het vertrouwen in het coronabeleid.

Het OMT ziet het ‘120 procent-scenario’: mensen hebben meer contacten dan normaal

Inhaalgedrag

Het kabinet kiest voor dat derde, meest risicovolle scenario, maar wijzigt wel een paar – volgens OMT-leden – cruciale zaken. Het OMT adviseerde discotheken gesloten te houden, maar die mogen van het kabinet toch open, al moeten ze om middernacht sluiten. Het advies „werk zoveel mogelijk thuis” wordt vervangen door „werk thuis als het kan en op kantoor als het nodig is”. Het OMT wilde dat de anderhalve meter als advies zou blijven. Demissionair premier Mark Rutte en minister De Jonge noemen de anderhalve meter wel „een veilige afstand”, maar een duidelijk advies geven ze in de persconferentie niet.

Tot frustratie van OMT-leden, die in de dagen erna al zien dat mensen zich gedragen alsof de pandemie voorbij is en zelfs inhaalgedrag waarnemen: mensen gaan los nu het weer mag. Binnen het OMT wordt dit het „120 procent-scenario” genoemd, het aantal contacten tussen mensen ligt hoger dan normaal door uitgestelde festivals en bruiloften die massaal worden gepland. Een typisch Nederlands fenomeen, stelt OMT-lid Andreas Voss, een Duitser. „In andere landen zijn mensen wat terughoudender in het genieten van hun nieuwe vrijheid. Mensen dragen nog mondkapjes of houden zelf afstand.”

De handhaving van de maatregelen laat ook te wensen over: uit een peiling van I&O Research blijkt dat horecagelegenheden bij een op de drie bezoeken de QR-code niet controleren. Gemeenten lijken weinig te handhaven: geen van de grotere gemeenten die NRC in een eerdere rondgang benaderde, had een boete uitgedeeld. In een uitzonderlijk geval werd een horecazaak gesloten. „Als we dat vooraf hadden geweten, hadden we anders geadviseerd”, stelt intensivist en OMT-lid Diederik Gommers.

Najaarsstijging

Begin oktober, twee weken na de invoering van de nieuwe maatregelen, belanden weer meer Covid-patiënten in de ziekenhuizen. Het RIVM heeft het over „een verwachte najaarsstijging”. Maar de toename begint al snel te wringen. Ziekenhuizen zijn uitgestelde operaties aan het inhalen, nu dreigen nieuwe achterstanden te ontstaan. Peter van der Voort, intensivist bij het UMCG in Groningen, trekt op 13 oktober aan de bel: als er niks gebeurt kunnen de ziekenhuizen niet meer alle zorg leveren. Van der Voort hoopt dat het OMT nog die week bij elkaar komt en adviseert nieuwe maatregelen te nemen, voor het herfstreces in Den Haag begint.

Dat gebeurt niet. Een week eerder was er nog een OMT-bijeenkomst, in het advies werd de toename „een kantelpunt” genoemd, maar nieuwe maatregelen worden niet geadviseerd. „In de modellen van het RIVM lag de verwachte piek in het aantal opnames in januari”, vertelt Károly Illy, kinderarts en OMT-lid. Die zijn niet feilloos, erkent Illy, en met veel onzekerheid omgeven. „Maar waar moet je je anders op baseren? Het is het beste dat we hebben.” Ook De Jonge kijkt naar de modelberekeningen: in tv-programma Op1 zegt hij op 12 oktober dat het niet de verwachting is dat er op korte termijn een hoge piek komt.

De marges en de lijn

De modelberekeningen van het RIVM, zo zegt hoofdmodelleur Jacco Wallinga, zijn makkelijk te „overinterpreteren”: je trekt snel conclusies uit de grafiek die niet te trekken zijn. Veel mensen kijken naar de middelste lijn, maar minimaal zo belangrijk zijn de marges om die lijn heen, die aangeven hoe groot de onzekerheden zijn. Die marges zijn de afgelopen maanden flink gegroeid: „De epidemie werd eerst bepaald door het gemiddelde gedrag van Nederland”, legt Wallinga uit. „Nu gaat het om specifiekere groepen: kinderen te jong voor vaccinatie, mensen die zich niet willen laten vaccineren, of bij wie het vaccin niet werkt. Het is moeilijker in te schatten hoe infecties zich in die specifieke groepen verspreiden.”

Je moet de uitkomsten van de modellen daarom voorzichtig lezen, stelt Wallinga. „Je kunt op basis van een modelberekening met zulke grote marges niet precies zeggen wanneer er een golf komt en hoe steil die zal oplopen.” Toch is de berekening bruikbaar, stelt Wallinga: het toont dat zonder maatregelen een flinke piek in het aantal ziekenhuisopnames mogelijk is, ondanks de hoge vaccinatiegraad.

Kabinet gealarmeerd

Als de ziekenhuisopnamen verder toenemen, neemt de ongerustheid in het OMT toe. Het kabinet is van plan pas begin november te beslissen hoe het verder moet. Een deel van het OMT vindt dat te laat en dringt aan op een informeel overleg. Dat komt er vrijdag 22 oktober. Een aantal OMT-leden vindt dat proactief nieuwe maatregelen aan het kabinet moeten worden geadviseerd. Onder meer Diederik Gommers pleit daarvoor, maar hij krijgt niet genoeg steun. „Ik zag dat het niet goed ging op de IC.” Gommers vindt dat het ministerie de zorg overvraagt door te eisen dat het aantal IC-bedden deze winter in geval van nood kan worden uitgebreid tot 1.700. „Het idee is: het kon in maart 2020, dus kan het nu weer. Maar dat kan niet, we hebben een ongelooflijk personeelsprobleem.”

Lees ook: Diederik Gommers: ‘Diederik Gommers is zo’n instituut geworden’

In het weekend van 23 oktober raakt ook het kabinet gealarmeerd als er twee dagen achter elkaar meer dan honderd nieuwe Covid-patiënten in het ziekenhuis terechtkomen. Het risiconiveau „ernstig” komt weer in beeld. In de ‘Aanpak najaar’, een nieuwe routekaart die het kabinet maakte, staat dat in dat geval nieuwe maatregelen moeten worden genomen. Maar welke, dat is niet duidelijk. Er worden voorbeelden genoemd, zoals terugkeer van de anderhalve meter, aanscherping van het thuiswerkadvies of een bredere inzet van de coronapas. De opsomming wordt afgesloten met „etc.”: eigenlijk ligt alles weer op tafel.

Echt snel ingegrepen wordt er niet, er moet worden bedacht welke maatregelen genomen worden. De persconferentie die voor 5 november gepland stond, wordt drie dagen naar voren gehaald. De Jonge zei afgelopen maandag dat het kabinet wil kijken naar specifieke maatregelen voor niet-gevaccineerden, die volgens hem de problemen in de zorg veroorzaken. Dat valt niet goed in het OMT. „Ik ben bezorgd dat de discussie steeds gepolariseerder wordt en dat we bij elke stap schuldigen gaan aanwijzen”, zegt Marion Koopmans. „We zitten in een fase tussen de echte crisis en dat corona een beheersbaar wintervirus wordt. Zo lang duurt de pandemie met anderhalf jaar nog niet. Dit gaat nog wel een tijdje door.”