Seks en gender bespreekbaar dankzij Sex Education

Netflixserie Sex Education helpt jongeren om over seks en gender te praten. „Ik leerde hoe je je kont kunt spoelen ter voorbereiding op anale seks.”

Otis en Maeve op schoolreis in Frankrijk in Sex Education 3 (Asa Butterfield en Emma Mackey).
Otis en Maeve op schoolreis in Frankrijk in Sex Education 3 (Asa Butterfield en Emma Mackey). Beeld Netflix

„Weet je wel dat ik biseksueel ben?” vroeg Annalise Nwamaka Delbouille (25) enkele maanden geleden aan hun moeder. Geen coming-out, zegt die, want uit de kast komen is een achterhaald concept („heteroseksuele mensen komen toch ook niet uit de kast?”), eerder om zeker te zijn dat hun moeder hen écht kende. „Wat betekent dat?” vroeg hun moeder Maria Ashune Osakwe (51), „biseksueel kan toch van alles betekenen?”

Uit het gesprek dat hieruit volgde („Nee, mama, het kan niet van alles betekenen”), bleek dat Maria met enige moeite kon aanvaarden dat haar kind biseksueel is, maar wel erg blij is dat Annalise al twee jaar een relatie heeft met een man: dat is namelijk makkelijker uit te leggen aan de familie. Voor het gesprek over dat Annalise genderqueer is en naast zij/haar/haar ook de genderneutrale voornaamwoorden die/hen/hun gebruikt, is Maria nog niet klaar, denkt Annalise.

Hun gesprek had een scène uit Sex Education kunnen zijn. De razend populaire dramareeks, die zich afspeelt in het fictieve Brits dorp Moordale, volgt tieners van verschillende genderidentiteiten, seksuele oriëntaties en afkomst, die tijdens hun middelbare schooltijd grip proberen te krijgen op seks, liefde, en hun identiteit. Zoals het in de eerste aflevering luidt: „Alles wat je zegt is prima, hier oordeelt men niet.”

Meer dan een maand na het verschijnen van het derde seizoen staat de serie nog steeds in de top-10 van meest bekeken Netflixseries. „Mijn collega’s hebben het nu in de plaats van Game of Thrones over” Sex Education op de werkvloer”, zegt kijker Tim Outshoorn (23). „Ze praten bijvoorbeeld over een scène waarin twee mannen die seks hebben niet weten wie top of bottom is.” Wat maakt deze serie zo populair?

Sex Education toont dat seks een natuurlijk onderdeel is van het leven”, zegt Mari van Hooydonk (21). In het conservatieve gezin waarin ze opgroeide, werd haar duidelijk gemaakt dat seks een privé-aangelegenheid was. „Thuis was zelfs het woord ‘seks’ taboe, ik kon hier met mijn ouders nooit over praten. We hadden het zelfs niet over liefde: mijn ouders legden me nooit uit wat het was.” Hierdoor merkte ze bijvoorbeeld niet wanneer mensen met haar aan het flirten waren. „‘Zag je echt niet dat die met jou aan het flirten was?’ moesten mijn vrienden steeds zeggen.” Alles wat ze wist, had ze geleerd van de les biologie. Toen ze ouder werd, zocht ze in haar eentje naar informatie op het internet. Door series als Sex Education, die het gesprek over seks normaliseren, kan ze het er ook met vrienden openlijk over hebben, vertelt ze. Maar met haar ouders over seks praten, zit er nog niet in.

Lees ook: De intimiteitscoördinator van Sex Education

De normalisatie waar Mari aan refereert, is belangrijk voor de seksuele gezondheid, legt Filippo Zimbile uit, strategisch adviseur bij Soa Aids Nederland. Op de website Sense.info, het jongerenplatform van Soa Aids Nederland, kunnen jongeren terecht als ze informatie over seks zoeken, met eventueel persoonlijk advies van deskundigen. „Praten over seks is heel belangrijk: met je vrienden over waar je mee worstelt; met je partner over wat je wel en niet leuk vindt, over je grenzen aangeven.” Dat soort gesprekken, stelt Zimbile, laat de serie heel goed zien.

Annalise Nwamaka Delbouille had gehoopt zo’n open gesprek met hun moeder te kunnen voeren, toen die haar vroeg om samen met hen naar Sex Education te kijken. In het nieuwe seizoen gaat Eric (Ncuti Gatwa), een homoseksuele jongen, naar zijn familie in Nigeria voor een huwelijksfeest. Aangezien hun moeder zelf in Nigeria opgegroeid is, hoopte Annalise het gesprek over seks te kunnen aanknopen door samen naar deze afleveringen te kijken. „In Sex Education aanvaarden de ouders van Eric dat hij gay is”, zegt Annalise. Die gelooft dat alle ouders baat zouden hebben aan series zoals Sex Education en Euphoria (HBO), waarin op een positieve manier over seks wordt gesproken en queer mensen een normaal onderdeel zijn van het verhaal – zonder dat het verhaal alleen daarover hoeft te gaan.

Maar hun moeder Maria, die zelf veel heeft geleerd over seksuele oriëntaties en gender-identiteiten dankzij Westerse series, is door het kijken van die twee afleveringen niet van mening veranderd: ze vindt het nog steeds raar om heel intiem te praten over het seksleven van haar kinderen en, zegt ze, hoewel ze absoluut niets tegen homoseksuele mensen heeft, wil ze toch liever niet dat Annalise met een vrouw thuis komt.

Dit normaliseert alle vormen van seks

„Zo’n serie gaat een homofoob niet van mening doen veranderen”, zegt deskundige Filippo Zimbile. Maar Sex Education zal volgens hem het wereldbeeld van heel wat jongeren verruimen door alle vormen van seks te normaliseren. „Seks is meer dan biologie, het is ook verliefdheid, relaties, identiteit”. Wanneer jongeren zich gaan identificeren met de personages, kunnen ze zich verplaatsen in hun ervaringen. „Seksuele voorkeur, dingen die je lekker vindt, dat seks met iemand met een beperking normaal en leuk is: dat wordt allemaal genormaliseerd in deze serie.” Dat gebeurt soms zonder woorden: een scène waarin je iemand een condoom ziet aanbrengen, kan al genoeg zijn. Of zoals vaak gebeurt in Sex Education, wanneer je ziet hoe een personage na de seks een condoom afdoet.

„Met mijn ouders spreken we wel altijd al open over seks, dus de serie heeft het gesprek bij mij thuis niet beïnvloed”, vertelt Tim Outshoorn. Toch leerde hij van de serie veel dingen die hij niet op school of van zijn ouders had geleerd. „Bijvoorbeeld over gay-seks, waar je niks over leert op school, behalve dan dat je hiv kan krijgen.” Zo leerde de serie hem dat iemand die hiv-positief is zodanig behandeld kan worden dat het niet meer overdraagbaar is op andere mensen, ook niet via seks. Zo’n dialoog hierover had hij nog nooit eerder op tv gezien: „Goed om te weten als homoseksuele man. In een andere scène wordt uitgelegd hoe je je kont kunt spoelen ter voorbereiding op anale seks. Ik wist niet dat zoiets bestond. Ze brachten het als alsof het een verplichting is, maar ik heb er in mijn omgeving nog nooit iemand over gehoord.”

Ander voorbeeld: het vrouwelijk lichaam uitleggen aan mannen. Outshoorn: „Daar had ik het met mijn ouders nooit over gehad. Dat was ook niet nodig omdat ik als gay-man geen seks heb met vrouwen. In een scène leggen ze uit dat er vele verschillende soorten vagina’s en vulva’s zijn. Dat wist ik wel, maar ik wist niet dat daar ook specifieke namen voor zijn.”

Blunder over clitoris

„Het grote voordeel van een fictieserie is dat je informatie binnenkrijgt als een bijproduct”, zegt Linda Duits, mediawetenschapper van de Universiteit Utrecht. „Je hebt leuke personages, maar je krijgt er ook nog eens seksuele voorlichting bij.” Toch klopt de voorlichting niet altijd, waarschuwt ze. „In het tweede seizoen zat een grote blunder over de clitoris. Wat ze erover vertelden was anatomisch onjuist.” Zo werd in de serie gezegd dat de clitoris een knopje aan de rand van de vagina is. „Dat is niet zo, de clitoris is een zwellichaam dat grotendeels inwendig zit.”

Dat de informatie niet altijd even wetenschappelijk correct is, vindt Filippo Zimbile jammer, maar volgens hem vindt de serie het juiste evenwicht tussen drama en voorlichting: want honderd procent accuraat kan een dramaserie, die ook nog eens spannend moet blijven, nooit zijn.

Linda Duits is kritischer: de serie lijkt op het eerste gezicht progressiever dan die eigenlijk is. „De machtsrelaties die neergezet worden zijn helemaal niet progressief, ze zijn juist stereotiep. Zo worden jongens steevast als groter verbeeld.” En, hoewel ‘diversiteit’, in de breedste vorm, een van de grootste aantrekkingspunten van de serie is, ziet ze ook daar tekortkomingen: „De serie heeft een sterke monogame standaard, en de beleving van religieuze mensen en hun seksualiteit wordt niet besproken, terwijl dat wel een belangrijk thema is.” Ook de definitie van seks is volgens Duits te kortzichtig: „De jongeren in de serie, maar ook moeder Jean, stellen seks gelijk aan penetratie, terwijl seks natuurlijk veel meer omvat.”

Duits vraagt zich ook af of de serie werkelijk het gesprek over seks aanwakkert: „Vaak wordt er niet meer samen gekeken naar dit soort programma’s, omdat mensen er op hun eigen scherm naar kijken. Progressieve mensen vinden de serie fantastisch maar die zijn al open over seks. Worden de jongeren die dit het hardst nodig hebben wel bereikt?” Nederland heeft bovendien een lange geschiedenis van seksuele voorlichting op tv, stelt Duits, die vaak explicieter is dan Sex Education. „Dit is een Britse serie en daar zijn ze niet zo ver.”

Hoe onvolmaakt de serie ook moge zijn, Sex Education weet met haar diverse personages jongeren te raken. „Doordat series waarin veel non-binaire mensen te zien zijn op voor iedereen toegankelijke platforms staan, zoals Sex Education of het Nederlandse Anne+, hoor je steeds meer mensen hierover praten”, zegt Mari van Hooydonk. „Dat is goed. Door te kijken, ontdek je hoeveel verschillende mensen er op de wereld zijn, en besef je dat je deze mensen ook in het echt kunt ontmoeten en met hen bevriend kunt worden.”