‘Ideale stroman’ verbreekt zwijgen over verrijking Chinese partijelite

Interview De steenrijke zakenman Desmond Shum hielp jarenlang leden van de Chinese partijelite lucratieve deals te sluiten. Totdat hij uit de gratie raakte en zijn ex-vrouw in een „donkere cel” verdween. Hij schreef er een onthullend boek over.

Het is juni 2011 als vier Chinese echtparen besluiten om naar Parijs te gaan. Ze willen meer leren over Franse wijn, en intussen nog informeel over zaken praten. Het zijn geen gewone toeristen, want ook Li Botan gaat mee, schoonzoon van de hoge politicus Jia Qinglin. Hij laat zich graag bij zijn westerse naam noemen: David. Zijn schoonvader is lid van het Staand Comité van het Politbureau, en daarmee een van de negen machtigste mannen van China.

Lees ook: De Chinese vastgoedcrisis plaatst president Xi voor een groot dilemma

Ook Xu Jiayin reist mee. Hij is oprichter en hoogste baas van vastgoedbedrijf Evergrande. Dat bedrijf staat nu aan de rand van de afgrond, maar in 2011 is Xu een van de vijf rijkste mensen in China, met een geschat vermogen van 5,2 miljard euro. Dan zijn er Desmond Shum en zijn vrouw Duan Weihong, ofwel Whitney Duan. Zij hebben het tripje georganiseerd, in de hoop bij David en de anderen in de gunst te komen.

Reizen per lijnvlucht is ver beneden hun stand, dus Shum en zijn vrouw regelen drie afzonderlijke privéjets. Overbodig, zo blijkt: ze zitten liever in hetzelfde toestel om naar hartelust te kunnen pokeren. Toch vliegen ook de twee lege jets mee naar Parijs. Je weet maar nooit of er niet onverwachts iemand moet terugvliegen naar China voor een aantrekkelijke deal.

Het is één van de vele voorbeelden van extravagantie, luxe en geldsmijterij die Shum optekent in zijn net verschenen boek Red Roulette: An Insider’s Story of Wealth, Power, Corruption and Vengeance in Today’s China. Je leest het met rode oortjes, want het geeft een uniek, smakelijk en schokkend inkijkje in het reilen en zeilen van de Chinese politieke elite. Die weet zijn monopolie op de macht zo te lezen uitstekend om te zetten in financieel gewin. Maar heeft daar wel stromannen uit het bedrijfsleven bij nodig.

Desmond Shum en zijn ex-vrouw Duan Weihong.

Foto privécollectie

Shum en zijn ex-vrouw waren zulke stromannen. Whitney Duan wist in het gevlij te komen bij Zhang Beili, de vrouw van China’s voormalige premier Wen Jiabao, die dat ambt van 2003 tot 2013 bekleedde. Duan hielp „tante Zhang”, zoals ze haar liefkozend noemde, onder meer bij de aankoop van aandelen in Ping An, kort voordat deze Chinese verzekeraar in Hongkong naar de beurs ging.

Miljoenenwinst

De aandelen stegen bij de beursgang in één klap acht keer in waarde. Dat leverde zowel Duan als de familie van Wen een miljoenenwinst op, onthulde The New York Times in 2012. De familie van Wen wist volgens de krant naar schatting zo’n 2,7 miljard dollar aan bezittingen te vergaren, destijds 2,1 miljard euro. De familie van de huidige president Xi zou volgens onderzoek van Bloomberg uit 2012 overigens ook goed zijn voor zo’n 1,2 miljard euro.

Shum schrijft ook hoe zijn vrouw banden aanknoopt met Sun Zhengcai, vanaf 2002 secretaris van de Communistische Partij in Shunyi, het district van Beijing waarin ook de luchthaven ligt. Het voormalig boerenland in Shunyi stijgt snel in waarde omdat er steeds meer woningen in het district worden gebouwd. Sun wijst de grond toe aan mensen die hij als politieke bondgenoten nodig heeft.

Shum en Duan behoren tot die geprivilegieerde groep. Sun wil via hen namelijk toegang krijgen tot premier Wen Jiabao. Op het land willen ze een enorme loods voor de goederen van het vliegveld van Beijing bouwen. Maar daarvoor hebben ze nog wel de toestemming nodig van zo’n honderdvijftig ambtelijke instellingen. Die willen allemaal iets in ruil.

Het brutaalst is het hoofd van de Chinese douane, de dikke, kale Du. Hij is in de vijftig, en wil graag iets substantieels nalaten aan zijn personeel. Dat mag Shum betalen. Du eist een nieuw kantoorgebouw van 120.000 vierkante meter, voor driehonderd man personeel. En een sporthal met een basketbal- en een badmintonveld. Buiten wil hij tennisbanen. En er moet een theater met tweehonderd plaatsen komen.

Lees ook: Is de Communistische Partij van China klaar voor nog 100 jaar?

Voor zijn personeel vraagt hij slaapruimten die niet onderdoen voor een viersterrenhotel. Hij wil ook een groot restaurant met aparte eetzaaltjes voor het hogere personeel. En, oh ja: ook graag nog een karaoke-bar en een lobby met een atrium van twee verdiepingen hoog. Kosten: 50 miljoen dollar. Shum stemt ermee in, want zonder de toestemming van de douane kan hij niet aan de bouw van het winstgevende project beginnen.

Voor Duan en Shum komt er in september 2017 van de ene op de andere dag een eind aan het luxesprookje. Duan blijkt spoorloos verdwenen uit hun luxueuze, drieduizend vierkante meter grote appartement met privézwembad in het Bulgari-hotel in hartje Beijing. Dat hotel was eveneens een bouwproject van Duan en Shum.

Uit de gratie

Waarschijnlijk had Duan zich te nauw verbonden met politieke kopstukken van de Communistische Partij van China (CPC) die uit de gratie waren geraakt. Die moesten misschien via haar gewaarschuwd worden dat hun corrupte praktijken niet langer acceptabel waren.

Het is een van de voortekenen van het huidige beleid van de Chinese president Xi Jinping om privébedrijven strak aan banden te leggen. Naar verluidt walgt Xi van de corrupte, geldverslindende praktijken binnen de CPC en van de monopolistische machtspositie die sommige privébedrijven juist door hun nauwe banden met de Partij hebben weten op te bouwen.

Shum is al weg uit China als Duan wordt opgepakt. In 2015, na zijn scheiding van Duan, wordt zijn zoontje Ariston geaccepteerd op een school in Engeland, en Shum gaat als huisvader met hem mee.

Hij probeert na haar verdwijning keer op keer met haar in contact te komen. Zonder resultaat. Ze is, zoals dat in Chinese termen heet, „verdwenen geworden”. Dan ben je opgepakt omdat je iets hebt gedaan dat het regime onwelgevallig is, maar waarvoor je niet in staat van beschuldiging wordt gesteld: je wordt op een geheime plek vastgehouden, voor onbepaalde tijd en zonder vorm van proces. Shum zegt dat zijn vrouw in wat hij noemt een „donkere cel” is beland.

Maar als Shum in september 2021, vier jaar na haar verdwijning, op het punt staat het boek Red Roulette te publiceren, neemt zijn vrouw ineens contact met hem op. „Ze was duidelijk opgewonden. Ze wilde me overhalen om niet te publiceren, of om anders de publicatie uit te stellen”, vertelt Shum vanuit Engeland, waar hij inmiddels woont met zijn twaalfjarige zoon.

„Hoe moet het verder met je zoon als jou iets overkomt? En wat als er iets met onze zoon zelf zou gebeuren?”, dreigt ze. „Ze kwam ook met een heleboel communistische partijslogans. ‘Je moet de Partij niet te schande maken, en het moederland niet, iedereen die tegen de staat is, komt slecht aan zijn einde’, en zo”, zegt Shum. Dat moet ze gezegd hebben in opdracht van de mensen die haar vasthouden, denkt hij.

Shum besluit ondanks de dreigementen de publicatie door te zetten.

Desmond Shum met zijn ouders. Foto privécollectie

Vond u publicatie niet veel te riskant?

„Toen mijn ex-vrouw net was verdwenen, hoopten we nog dat we na drie maanden iets zouden horen van de Chinese regering. Maar ook na Chinees Nieuwjaar (eind januari 2017, red.) hadden we nog steeds niets gehoord. En een jaar later nog steeds niet.

„Mijn zoon was inmiddels negen. Hij ging online op zoek naar informatie over zijn vermiste moeder, over wie ze is, wat ze heeft gedaan en waarom ze is verdwenen. Het leek me beter dat ik hem zelf zou vertellen wie we zijn en wat we hebben gedaan. Daarom ben ik aan dat boek begonnen – zonder nog te denken aan publicatie. Omdat ik geen verstand heb van het schrijven van boeken, vroeg ik John Pomfret (een gerenommeerde journalist en schrijver over China, red.) om me te helpen.

„Dat ik het toch heb gepubliceerd, is omdat ik woedend ben. In China is het heel makkelijk om mijn ex-vrouw van allerlei zaken te beschuldigen en haar voor een bepaalde tijd gevangen te zetten. De Partij heeft immers de controle over de rechters en de rechtbanken. Maar dat deden ze niet. In plaats daarvan stopten ze haar in een donkere cel. Je ontzegt haar zo alle contact met de buitenwereld. Dat is gewoon… Het maakte me zo boos.

„Het komt ook door wat er in Hongkong is gebeurd. Daar ben ik opgegroeid. Als ik zie wat de CPC met Hongkong doet, breekt mijn hart. Ik was daar in 2019 op een paar honderd meter van de frontlinie (tijdens de protesten gericht tegen de toenemende invloed van Beijing in Hongkong, red.). Ik zag hoe de jonge mensen zich schrap zetten tegen het traangas. Toen dacht ik: die jongeren hebben zo veel van zichzelf opgeofferd om de vrijheid van Hongkong te verdedigen, misschien kan ik ook iets doen.”

Lees ook:Mediaconcern dat publiceerde over corruptie verliest goedkeuring Chinese overheid

Wilde u zo ook afdwingen dat ze haar zouden vrijlaten?

„Ik dacht: alles is beter dan hoe het nu is, want we hadden al vier jaar geen enkel nieuws over haar. Ik dacht ook: hoe meer aandacht voor de zaak, hoe beter. En haar positie is nu inderdaad beter dan vóór de publicatie van het boek. Toen was ze onbereikbaar, nu heeft haar zoon voor het eerst sinds hij acht was met haar kunnen praten. Dat is allemaal winst.

„Ik denk dat ze in ons oude appartement verblijft, want mijn zoon heeft haar gevraagd of ze kon laten zien waar we vroeger woonden. Toen heeft ze met haar mobiele telefoon het huis laten zien. Ze staat zeer waarschijnlijk onder toezicht, je weet nooit of wat ze zegt haar eigen gedachten zijn of iets wat haar wordt ingegeven door de mensen die haar controleren. Maar ze mag meer.

„Ze zullen haar niet weer in een donkere cel gooien, denk ik. Omdat je wilt dat ze je helpt om de publicatie van een boek te voorkomen, mag ze er een week uit, en dan stuur je haar weer terug – zoiets zou te belachelijk zijn, toch? Ze mag vast het land niet uit, maar ik denk dat ze in beperkte vrijheid mag leven. Dat is mijn inschatting.

„Ik denk ook niet dat er nu iets met ons zal gebeuren: daarvoor trekt de zaak te veel aandacht. Maar wat er later gebeurt, als die aandacht weer wegzakt, weet ik niet. Ik ben altijd op mijn hoede.”

Duan Weihong, de ex-vrouw van Desmond Shum, op het Tiananmenplein in Beijing.

Foto privécollectie

Je voegen naar de juiste politieke lijn en loyaliteit tonen overtreffen al het andere in China, schrijft u in uw boek. Maar uw vrouw wás zeer loyaal en politiek sensitief. Was dat toch niet genoeg?

„Uiteindelijk sloot ze zich waarschijnlijk aan bij de verkeerde politiek groep. Dat was haar fout. Wij zijn gewone burgers, we hebben geen bloedverwantschap met de Rode Aristocratie. Zij zijn de afstammelingen van revolutionaire leiders en vormen een nieuwe elite. Maar wij zijn vervangbaar, wij kunnen opgeofferd worden. Ze durven degenen die ze echt op het oog hebben niet direct te pakken, dus sturen ze waarschuwingssignalen. Dat gebeurde via ons. Daarvan zijn wij het slachtoffer geworden.”

Het dierlijke instinct van de CPC is om altijd gericht te zijn op repressie en controle, schrijft u. Wat bedoelt u daarmee?

„De partijleiders willen de macht voor de eeuwigheid in handen houden. Aan de top van de piramide staan de Rode Aristocraten. President Xi Jinping is er daar een van. De enige reden dat ze een speciale positie innemen, is hun afstamming.

„Ze hebben alles in de wereld, ze hebben eigen boerderijen waar voedsel wordt verbouwd speciaal voor hen alleen. In ziekenhuizen zijn er afdelingen waar alleen zij worden verzorgd. Die privileges zijn niet toegankelijk voor anderen. Ze zijn ook niet te koop, al heb je nog zoveel geld. Ze komen mee met de macht.

„Die elite deelt financieel mee in elke grote zakelijke deal die er wordt gesloten. Waarom zou iemand in die positie de macht willen opgeven? Ze willen de macht permanent in handen houden. Ook voor hun familieleden en voor hun nakomelingen. Nog generaties lang. Het is een clan van heersers die erg lijkt op de maffia. Er is ook een omerta, een zwijgplicht. Die heb ik nu doorbroken.

„Maar ze zijn diep vanbinnen ook heel bang omdat ze weten dat hun macht onwettig is. Er zijn geen vrije verkiezingen geweest in de ruim zeventig jaar dat ze nu aan de macht zijn. Dus willen ze alle mogelijke bedreigingen de kop indrukken.

„In het verleden ging het vooral om interne dreigingen. Nu ze sterker zijn, zien ze ook bedreigingen van buitenaf. Dat is waarom ze Australië nu zo onder druk zetten. Als je je stem tegen hen verheft, komen ze je verpletteren. Ze zullen doorgaan totdat ze alle mogelijke bedreigingen hebben verpletterd.”

De CPC heeft veel baat gehad bij de opkomst van privéondernemers zoals u en uw vrouw. Waarom treden ze nu dan zo streng op tegen het bedrijfsleven? Slachten ze niet de kip met de gouden eieren?

„Deng Xiaoping (de leider die China in 1979 op het pad van hervormingen zette en die het land openstelde voor buitenlandse investeerders, red.) koos zijn koers niet omdat hij geloofde in openstelling en hervorming op zich. Hij deed het omdat de staat failliet was. Hij kon niet anders.

„Hij moest de boeren wel de gewassen laten verbouwen die ze dachten te kunnen verkopen. Hij kon niet anders dan de particuliere ondernemers een klein bedrijfje te laten beginnen, zodat ze zichzelf konden voeden en misschien de economie op gang konden brengen.

lees ook: China sluit het net om de eigen grote techbedrijven in jacht naar data

„Maar zodra de staat zich sterk genoeg voelt, dringt de staat de privéondernemingen ook altijd weer terug. De CPC denkt dat ondernemers vooral een noodzakelijk kwaad zijn om de staat in stand te houden. Als ze je nodig hebben, geven ze je meer ruimte en laten ze je groeien. Maar zodra ze voelen dat ze sterk genoeg zijn, moet je gewoon weer terug in je hok.”