Analyse

‘Eigen schuld dikke bult’ zeggen tegen zieke vaccinweigeraars gaat niet

Coronazorg Veel mensen zijn het zat dat ongevaccineerden bedden op de intensive care bezet houden, waardoor geplande operaties moeten worden afgebeld. Maar ‘de vraag of iemand deugdzaam is moet niet bij de zorg terechtkomen’.

Een IC-zaal in een Rotterdams ziekenhuis.
Een IC-zaal in een Rotterdams ziekenhuis. Foto Pieter Stam de Jonge/ANP

De ongevaccineerde coronapatiënt als koekoeksjong in een IC-bed. Dat was het beeld in de week met opnieuw een capaciteitsprobleem in de zorg. Door toevloed van coronapatiënten zeggen ziekenhuizen operaties af en lopen achterstanden verder op. Covid-19 gaat voor.

Sinds het opheffen van vrijwel alle basismaatregelen liggen er meer mensen in het ziekenhuis: deze week 698, van wie 174 op de IC – acht op de tien ongevaccineerd. Ziekenhuizen in regio’s met een lage vaccinatiegraad begint dat boven het hoofd te groeien. Het Isala-ziekenhuis in Zwolle moest als eerste geplande operaties afbellen door de vele coronapatiënten uit Staphorst en Genemuiden, waar veel mensen vinden dat Gods Voorzienigheid en vaccinatie elkaar niet verdragen. Nu zijn ze „heel, heel ziek”, aldus een wanhopige huisarts in NRC. „Het had zo gemakkelijk voorkomen kunnen worden.”

Diederik Gommers, voorzitter van de intensivistenvereniging, is er „klaar mee” dat de opkrabbelende zorg zich door Covid-19 laat gijzelen. Al hield hij het woensdag bij talkshow Op1 vooral zakelijk. IC-capaciteit uitbreiden, zoals Den Haag wil, is praktisch onmogelijk, zei hij. „Als je de vrijwilligheid van vaccinatie niet wil aantasten, moet je de basismaatregelen herinvoeren om de besmettingen in te dammen. Zo niet, moeten wij operaties afzeggen.” Dat is geen dilemma dat de IC moet of kan oplossen, maar iets voor „alle Nederlanders en de politiek”, dus zeg het maar.

Heeft een carnavalsvierder het recht dat zijn maag wordt leeggepompt?

Fleur Jongepier ethicus

Je kunt ook stellen dat iemand die ervoor kiest zich niet te laten vaccineren, maar bij ziekte wel aanspraak maakt op een bed in het ziekenhuis, moreel van twee walletjes eet. Zoals Sander Donkers schreef in een veelbesproken Volkskrant-column. De openhartoperatie van een vriend wordt niet ingepland, want erna moet hij één à twee dagen op de IC en die ligt vol ongevaccineerden. „Het gevolg van hun bewuste keuze is bedreigend voor wie getroffen wordt door het lot”, schrijft Donkers. „Nu is het persoonlijk geworden.”

Vaccinweigeraars moeten zich zulke consequenties aantrekken, zei minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) in juli al. „Het heeft iets decadents om te denken dat je kunt bedanken voor het enige middel dat ons uit deze crisis helpt, maar tegelijkertijd kunt rekenen op de solidariteit en de bescherming van anderen die zich wel laten vaccineren.”

Vorige week herhaalde hij het bij een bezoek aan het Medisch Centrum Leeuwarden: „Zonde van die patiënten die er niet hadden hoeven liggen als ze zich hadden laten vaccineren. Ze hebben zichzelf er mee, maar ook de zorg.”

Zo neemt de spanning tussen vrijheid van het individu en volksgezondheid toe. Het tast de solidariteit aan waarop de overheid sinds het begin van de pandemie een beroep doet (‘Alleen samen krijgen we corona onder controle’). Een liberale democratie die het collectief wil beschermen zonder individuele vrijheden te beperken, kan weinig anders. Nederland is geen China.

De krakende solidariteit tussen (potentiële) patiënten doet denken aan de discussie in het begin van de pandemie over de vraag wie het laatste bed krijgt als het aantal patiënten de capaciteit definitief overstijgt. Fleur Jongepier, ethicus aan de Radboud Universiteit, pleitte destijds tegen het selecteren op leeftijd (‘jongeren gaan voor’) in het door artsen en ethici opgestelde protocol voor ‘code zwart’ en noemde loting „de betere willekeur”. Het grote verschil met toen is uiteraard het vaccin dat nu beschikbaar is.

Eigen schuld, dikke bult

Jongepier begrijpt Donkers. „Stel dat het om mijn eigen vader zou gaan – dat is moeilijk te verstouwen.” Maar ‘eigen schuld, dikke bult’ zeggen tegen zieke vaccinweigeraars – of „Dit zijn de consequenties van je vrije keuze”, zoals Op1-presentator Charles Groenhuijsen met een beleefdere variant op het Twitter-sentiment opperde – is geen antwoord.

„De vraag of iemand deugdzaam is moet niet bij de zorg terechtkomen”, zegt Jongepier. „Als je iemand het recht op zorg betwist, kun je ook vragen: heeft een carnavalsvierder het recht dat zijn maag wordt leeggepompt? Heeft een moeder van drie meer recht op een ziekenhuisbed? Moet een miljonair zich op eigen kosten laten opereren?”

Ongevaccineerden en de druk op de zorg vormen een pijnlijk vraagstuk, maar „in deze fase is het te laat om de discussie te voeren”, zegt ze. Die hoort in de politiek thuis en bij de makers van het vaccinatiebeleid. „We kunnen ons beter afvragen hoe we hierin terecht zijn gekomen.”

Lees ook: Zijn de gevaccineerden straks solidair met de niet-gevaccineerden?

Ook filosoof en medicus Marli Huijer, voormalig Denker des Vaderlands, vindt dat iedereen „ongeacht levenskeuzes” recht heeft op zorg, zei ze in Met het oog op morgen. „Maar de gezondheidszorg is wel begrensd: niet voor elke behandeling is genoeg geld, personeel of maatschappelijke draagkracht. Je moet keuzes maken, maar niet tussen patiënten die tegenover elkaar komen te staan.”

Solidariteit hebben we via de ziektekostenpremie „uitbesteed aan de overheid”, aldus Huijer. En die moet de zorg voor iedereen gelijkelijk toegankelijk maken. „Mensen die op enige manier schuld dragen aan hun ziekte, omdat ze op een skivakantie gaan, of roken, of ongevaccineerd zijn, daar gaan we dus niet tegen zeggen: eigen schuld. Uit solidariteit.”

Toch gaat solidariteit ook over individuele empathie, omdat je de kwetsbaarheid van de ander herkent (voor Staphorst: ‘Heb uw naaste lief, gelijk uzelf’). Daarom ging je in lockdown, werkte je thuis. Sommige ouderen toonden zich solidair met jongeren door op voorhand te beloven geen IC-plaats te zullen opeisen.

Er kwamen wel snel barstjes in. Jongeren wilden hun oude leven terug, basisregels werden op straat of in winkels steeds minder nageleefd. De horeca eiste zelf solidariteit. Net als musea en boekhandels, die dicht moesten blijven terwijl je wel weer kon sporten en naar de Efteling mocht (en de Wallen).

‘Pandemiemoeheid’ was niet de enige verklaring, betoogde een groep academici in mei op het filosofische platform Bij Nader Inzien. „Burgers zitten in een solidariteitsspagaat. Ze moeten iets doen, niet omdat de regering het zegt, maar omwille van het maatschappelijk belang. En daar zijn ze zelf verantwoordelijk voor.” Dat werkt ondermijnend. Burgers krijgen het idee er alleen voor te staan. En het zorgt voor wantrouwen. Burgers die zich wél aan de maatregelen gehouden hebben, „worden boos op hun medeburgers en verliezen hun bereidheid zich solidair op te stellen”.

Als de regering een „houdbare solidariteit” wil, moet ze zich zelf beter inspannen om burgers solidair te laten zijn, aldus de academici. Hoe kan de overheid dat doen in de huidige discussie over IC-bedden?

„Solidariteit is hier het verkeerde frame”, zegt Tamar Sharon, hoogleraar filosofie in Nijmegen en een van de auteurs. Dat leidt maar tot polarisatie. De regering zou beter duidelijk kunnen maken wat de nieuwe fase inhoudt: leven met een endemisch virus. Naarmate de gezondheidszorg weer meer kan werken als voor de pandemie, wordt Covid-19 ‘een van de ziektes’,” aldus Sharon. „Daarvoor kun je een zekere hoeveelheid middelen beschikbaar maken, net als voor andere behandelingen. Als de overheid iets moet doen, is het zo’n bredere visie geven op waar we naartoe gaan. Daar ontbreekt het nogal aan.”