Foto Roger Cremers

Interview

‘Ik ben geconfronteerd met de naakte, gruwelijke waarheid over mijn vader’

Sana Valiulina Ze schreef een essay over haar vader, die in de Goelag belandde omdat hij zich aan de Duitsers overgegeven had. „Ik moest dit schrijven, ook vanwege zijn miljoenen lotgenoten.”

De waarheid komt volgens Sana Valiulina van de Russische dichter Joseph Brodsky. Op een van de eerste bladzijden van haar eerder deze maand verschenen essay Wortel en tak haalt ze hem aan als hij zegt dat we na de dood van onze ouders in een existentiële leegte belanden ‘waar het simpele feit van hun bestaan ons voorheen tegen had beschermd.’ Ineens voelde ze zich alleen in een ‘kille en vijandige wereld’. Om die leegte te bezweren, wilde ze haar ouders opnieuw leren kennen, niet als ouders, maar als kinderen van hun tijd.

Nu had ze al over hen geschreven in Didar en Faroek (2006), een liefdesroman over een jonge Tataarse man en vrouw die ternauwernood de Stalin-terreur en de Tweede Wereldoorlog overleven. Het is een boek waarin de hele wrede geschiedenis van de Sovjet-Unie vervat zit. In haar poëtisch geschreven essay doet ze dat laatste opnieuw, maar dan in nog geen vijftig bladzijden.

„Mijn vader zat in het Wolga-Tatarenbataljon van het Rode Leger”, zegt ze in haar zonnige appartement aan de rand van de Amsterdamse Bijlmer. „Toen hij in 1941 krijgsgevangen werd genomen, moest hij kiezen tussen inlijving bij het Duitse leger en de dood. Aan het einde van de oorlog ontsnapte hij en werd hij tolk voor de Amerikanen. Voor zijn overgave aan de vijand en hulp aan de Amerikanen werd hij na terugkeer in de Sovjet-Unie gestraft met tien jaar kamp.”

Het staat allemaal al in uw roman. Waarom dan nog een essay?

„Omdat dit essay toch iets anders is. Als je literatuur schrijft, ben je vrij. Je kunt de materie vorm geven, je gevoelens erop loslaten. Didar en Faroek ontstond op de vleugels van mijn verbeelding. Maar nu gaat het over mijn pure zelf.

„Mijn vader overleed in 1999, mijn moeder in 2010. Het gevoel van eenzaamheid dat ik toen had, kon ik overwinnen door naar hen te kijken zoals ze werkelijk waren. Eindelijk kon ik mijn ouders los van mezelf zien.”

Wat is er dan veranderd in al die jaren?

„Ik ben geconfronteerd met de naakte, gruwelijke waarheid. Daarom moest ik dit van mezelf schrijven. Niet alleen vanwege mijn vader, maar ook vanwege zijn zes miljoen lotgenoten, die in de kampen naamloos ten onder zijn gegaan.”

Naamloos?

„Ze mochten niet bestaan, omdat krijgsgevangenen niet mochten bestaan. En toen ze in 1955 vrijkwamen leefden ze verder met een stigma, want ze werden toch als verraders gezien.”

U werkt inmiddels aan een non-fictieboek over uw vader. Hoe is het om zo met hem bezig te zijn?

„Al schrijvend voel ik een enorme verbintenis met hem. In Nederland liggen veel mensen in de clinch met hun ouders. Daarom zijn ze vaak in psychotherapie. Zelf heb ik daar geen behoefte aan, want ik zie mezelf als een verlengstuk van mijn ouders.”

Wat gebeurde er precies met uw vader nadat hij in 1945 door de geallieerden naar de Sovjet-Unie was teruggestuurd?

„Via Moskou werd hij naar de Oeral gestuurd, waar een rechtbank hem tot tien jaar strafkamp veroordeelde. Hij bracht die door in vier kampen. Het eerste was Nyrob, waar behoorlijk wat intellectuelen zaten die vrienden voor het leven werden. Er bestond een cultureel leven in die kampen, met een bibliotheek en een bioscoop.”

Uw vader heeft er verschrikkelijke dingen meegemaakt. Hoe heeft dat uw verhouding met uw geboorteland bepaald?

„Ik haat het communistisch systeem en heb gerouwd over wat het met mensen heeft gedaan. Voor Stalin waren ze alleen materiaal waarmee hij de staat kon opbouwen. Voor die moloch moest iedereen zich opofferen.”

In de Oeral bent u naar de goelagkampen geweest waar uw vader gevangen zat. Zoals Perm-36. Hoe was dat voor u?

„Eigenlijk wilde ik er alleen maar zwijgen, maar ik besefte dat ik dat niet mocht doen. In Perm-36 zag ik de hel voor me. Die cellen, de foto’s, ik kon me helemaal voorstellen hoe het dagelijks leven er was. Van het kamp in Nyrob was niets meer over. De natuur had alles opgegeten. En juist daar heb ik mijn vader heel erg gevoeld. Ik heb hem er ontmoet. Het was een bijna spiritueel gevoel.”

Ook in het huidige Rusland bestaan strafkampen. Hoe moeten we die zien vergeleken met de tijd van uw vader?

„In het Westen zouden velen hun romantische bril eens moeten afzetten. Vooral zij die roepen dat Rusland altijd ten onrechte van van alles en nog wat wordt beschuldigd en dat iedereen er zoveel geleden heeft. Ze vergeten dat dit lijden door de Russen zelf is veroorzaakt. In de Tweede Wereldoorlog zijn aan Sovjet-zijde misschien wel evenveel slachtoffers door de eigen mensen gemaakt als door de Duitsers, namelijk door verraders, door de KGB, door idiote bevelen van Stalin. En al aan het begin van de oorlog werden in de Sovjet-Unie strafkampen ingericht voor soldaten van het Rode Leger die zich aan de Duitsers hadden overgegeven.”

Waarom gebeurde dat?

„Stalin vermoedde toen al dat veel van zijn soldaten genoeg hadden van zijn binnenlandse terreur en zich zouden overgeven zodra ze daartoe de kans kregen. Daarnaast wilde hij zijn eigen strategische onkunde verdoezelen. Terugkerende soldaten werden er massaal opgesloten, zodat ze niet konden vertellen waarom er zulke grote verliezen waren geleden.

„Eind jaren dertig had Stalin vrijwel de hele legerleiding laten executeren. En toen de oorlog eenmaal begonnen was, werden complete regimenten de dood ingejaagd, soms zelfs zonder wapens. Op terugtrekking stond de doodstraf. De Duitsers wisten niet wat hun overkwam. Ze konden hun tegenstanders moeiteloos neermaaien. Op die manier zijn miljoenen soldaten omgekomen. Om dat te verhullen is het hele verhaal van de teruggekeerde krijgsgevangenen in de doofpot gestopt.”

Toch heeft de Sovjet-Unie de oorlog gewonnen.

„Ja, maar ondanks Stalin, wat niet gezegd mag worden. Want als je tegenwoordig in Rusland beweert dat Hitler en Stalin een pot nat zijn, ga je vijf jaar de gevangenis in.”

In uw essay schrijft u dat de Goelag de omgekeerde wereld is. Hoe dat zo?

„Het is een wereld waarvan je niet gelooft wat zich er afspeelt, terwijl het toch allemaal waar is. Juist daarom wil ik een non-fictieboek over die krijgsgevangenen schrijven om naar het Rusland van nu te kunnen kijken, waar zich ook dingen afspelen die je niet voor mogelijk houdt. Zo wordt de hele geschiedenis er herschreven. Het regime geeft aan alles zijn eigen waarheid. Wie het daar niet mee eens is, wordt opgesloten.”

U gebruikt het Griekse woord ‘apeiron’ – het grenzenloze – om de oneindige leegte van die wereld aan te tonen. Waarom?

„Apeiron is het grijze, het onbestemde van Rusland, de bossen , de rivieren, die verschrikkelijke monosteden met hun stilliggende fabrieken en gedoemde inwoners. Het is allemaal heel schrijnend.”

In Moskou en Sint-Petersburg zie je toch vooral welvaart, met grote winkelcentra en bomvolle cafés en restaurants?

„Moskou en Sint-Petersburg zijn het echte Rusland niet. Dat kom je pas tegen in de provincie. Daar stralen de mensen een enorme eenzaamheid uit. Ze zijn nooit volwassen geworden en verlangen alleen naar een tsaar die voor hen zorgt. Vroeger zei ik genadeloos dat ze tsaar Poetin toch zelf hadden gekozen en daarom nu in de problemen zaten, maar tegenwoordig heb ik vooral medelijden met hen.”

Waar komt die passieve houding toch vandaan?

„Het individu speelt geen rol in Rusland. Het individualisme wordt er bij iedereen uit geramd. Het is zo van ‘je bent geen individu, je bent van de staat, en samen gaan we iets opbouwen’. Maar dan wel vanuit het perspectief van de tiran. De mens wordt als het ware gesmoord in Rusland. Zolang dat zo is zal er nooit iets wezenlijks veranderen.”

Lees ook de recensie van Valiulina’s roman Een wolf bij zijn oren pakken: Een keizer op zoek naar de balans tussen rede en ziel

U doet net alsof u er zelf niet geboren bent.

„Ik voel me ook geen Rus. Ik ben in Estland geboren als kind van Tataarse ouders. Ik was er een buitenstaander, net zoals later ook op de universiteit in Moskou. Wel ben ik overal schrijver.”

Wat betekent dat schrijven voor u?

„Het is een kwestie van leven en dood, een manier om onafhankelijk te blijven denken, om te begrijpen wie je werkelijk bent en wie de anderen zijn. In de Sovjet-Unie moest je geestelijk zien te overleven. Als dat je niet lukte werd je amorf. Veel Russen zijn daarom nooit tot enige wasdom gekomen.”

Binnenkort wordt een hoofdstuk uit uw roman ‘Kinderen van Brezjnev’ apart uitgegeven. Het gaat over Sergej Magnitski, de Moskouse accountant van investeringsmaatschappij Hermitage Capital, die onschuldig werd opgesloten en na marteling in de gevangenis omkwam. Vanwaar die heruitgave?

„Omdat wat in dat hoofdstuk staat nog meer werkelijkheid is geworden. De situatie in Rusland verslechtert zienderogen. Mensen worden opgepakt op grond van de meest absurde beschuldigingen. In de gevangenis worden ze gemarteld.”

Wat is dat toch met dat terugkerende staatsgeweld?

„Rusland staat buiten de tijd. Ze blijven er maar rondjes draaien en zitten vast in een kringloop van geweld. Tegelijkertijd probeert het Kremlin zijn ideeën te exporteren door rechtse bewegingen in de EU te steunen om de boel daar te ontwrichten. Het Russische gas is daarbij een perfect chantagemiddel.”

Hoe kijkt u inmiddels naar uw vader?

„Hij liep nooit met zijn gevoelens te koop, terwijl hij toch veel had meegemaakt. En juist die afstandelijke houding bewonderde ik. Hij was een slachtoffer, maar gedroeg zich er niet naar. In zijn dagboeken staat een citaat van Sofokles, dat luidt: ‘Het zou beter zijn om niet op deze aarde geboren te worden’. Ik vond het vreselijk om dat te lezen. Wat had ik hem zo graag nog willen troosten en hem kunnen zeggen dat hij een fantastische vader was.”