Interview

Componist Ciurlionis liet horen hoe Litouwen klinkt

Rokas Zubovaspianist

Het Limburgse festival Vocallis zet de spotlight op multitalent Ciurlionis, de grootste componist die Litouwen voortbracht. Achterkleinzoon pianist Rokas Zubovas: „Ik ben steeds meer op hem gaan lijken.”

Mikalojus Konstantinas Ciurlionis (1875-1911). Foto Wikipedia
Mikalojus Konstantinas Ciurlionis (1875-1911). Foto Wikipedia

Ciurlionis, zegt u? Voor oningewijden in de Litouwse cultuur: Mikalojus Konstantinas Ciurlionis was de grootste componist die het land voortbracht, hij was ook een van de belangrijkste beeldend kunstenaars én een meer dan verdienstelijk schrijver. Toen Ciurlionis in 1911 stierf liet hij zo’n vierhonderd muziekstukken en driehonderd schilderijen na – en hij was pas vijfendertig. Het Limburgse festival Vocallis, dat vrijdag van start gaat, zet in zijn openingsweekend een spotlight op multitalent Ciurlionis.

Lees ook dit profiel van Mikalojus Ciurlionis: ‘De tijd is een symfonisch gedicht’

Pianist Rokas Zubovas (1966) weet wel een handige formule voor het soortelijk gewicht van Ciurlionis: „Vergelijk het met Noorwegen: stel dat je schilder Edvard Munch en componist Edvard Grieg samenvoegt in één persoon, dan heb je een aardig idee.” Vrijdag speelt Zubovas samen met zijn vrouw, pianiste Sonata Deveikyté-Zuboviené, een ‘vertelconcert’ waarin muziek, kunst en literatuur van Ciurlionis samenkomen.

Pianist wordt acteur

Het leven van Zubovas is behoorlijk verknoopt met dat van Ciurlionis. Om te beginnen is hij een achterkleinzoon van de componist-kunstenaar. In 1986 won hij de gedeelde eerste prijs in het Ciurlionis Pianoconcours, wat hij achteraf „de belangrijkste gebeurtenis in mijn leven” noemt. Als pianist is Zubovas een van de voornaamste uitvoerders en pleitbezorgers van zijn voorvader, en toen hij als muzikaal adviseur betrokken was bij de biografische film Letters to Sofija (2013) werd hij tot zijn eigen verbazing gevraagd om de hoofdrol te spelen. „Ik ben geen acteur, maar ik kan wel dingen die acteurs niet kunnen”, zegt Zubovas. De film wordt zaterdagmiddag vertoond in Maastricht.

Achteraf is het makkelijk om te zeggen dat Zubovas in de wieg gelegd is om als apostel van Ciurlionis te dienen. Maar zo was het niet, zegt hij: „In mijn familie was Ciurlionis geen big deal. Daar ben ik ze heel dankbaar voor. Ik was niet met hem bezig, totdat ik op het conservatorium zijn muziek moest spelen – ik ontmoette hem eerst als collega, later pas als familie. En pas tijdens de filmopnames heb ik me in zijn persoonlijkheid verdiept. Maar het is wel gek, als je ruim dertig jaar zo intensief met iemand bezig bent. Ik heb het gevoel dat ik steeds meer op hem ben gaan lijken.”

Synesthetische werkwijze

Samen met zijn vrouw speelt Zubovas vrijdagavond een quatre-mains-versie van Ciurlionis’ beroemdste werk, het symfonische gedicht Miške (‘In het bos’): „Dat is dé symfonische representatie van Litouwen, de absolute nummer 1 in de canon. Uit zijn brieven weten we dat Ciurlionis het zelf op piano speelde voor zijn vrienden”, legt Zubovas uit. Daarna is er „een dialoog tussen muziek en literatuur”, waarbij ook schilderijen getoond worden. Zubovas speelt pianosolostukken en Sonata leest voor. Zo kunnen bezoekers zich een beeld vormen van Ciurlionis’ synesthetische werkwijze: hij zag kleuren bij klanken en vice versa. „Hij had een antenne voor alles wat nieuw was, en tegelijkertijd was hij in zijn hart een romanticus.”

In het concert volgen ze Ciurlionis’ stijlontwikkeling chronologisch. In het begin, rond 1900, richtte hij zich op het landschappelijk schoon van Litouwen. Daarna verschoof zijn belangstelling naar wat Zubovas „het sprookje” noemt. „We eindigen met de pianovariaties De zee uit 1908, die al heel abstract zijn. We tonen de schilderijencyclus Sonate van de zee uit diezelfde tijd én er is een literair fragment over de zee.”

De man die zou uitgroeien tot nationale held maakte de onafhankelijkheid van Litouwen, in 1918, niet meer mee. Zubovas: „Ciurlionis leidde een intens leven, rookte veel, at nauwelijks en dronk alleen mierzoete thee. Die leefstijl sloopte zijn lichaam en in 1910 stortte hij in. De laatste anderhalf jaar van zijn leven bracht hij door in een sanatorium, waar hij stierf aan een longontsteking.”

Festival Vocallis, 22/10 t/m 7/11, op diverse locaties in Zuid-Limburg. Inl: festivalvocallis.nl