Reportage

Betalen met je gezicht in Moskouse metro: ‘makkelijk en helemaal niet eng’

‘Face Pay’ in Moskou Op alle Moskouse metrostations kunnen reizigers nu betalen via gezichtsherkenning. Critici maken zich zorgen over privacy.

Poortjes met betaling via gezichtsherkenning bij een proefproject op het Moskouse metrostation Smolenskaja in augustus. Inmiddels staan ze op alle 241 metrostations van de Russische hoofdstad.
Poortjes met betaling via gezichtsherkenning bij een proefproject op het Moskouse metrostation Smolenskaja in augustus. Inmiddels staan ze op alle 241 metrostations van de Russische hoofdstad. Foto Andrei Rudakov / Bloomberg

‘Het is makkelijk en helemaal niet eng. Het enige wat je moet doen is een selfie uploaden en je telefoon en bankpasje koppelen”, zegt Anna Toelskaja, terwijl ze glimlachend een app op haar telefoon laat zien. Twaalf uur per dag staat de jonge vrouw in het rode uniform van de Moskouse metro bij de informatiebalie van halte Park Kultury op de rode lijn. Ze beantwoordt vragen, helpt verdwaalde passagiers hun weg te vinden. Dat is geen overbodige service, want het Moskouse metronetwerk is gigantisch en verstouwt dagelijks zo’n tien miljoen passagiers. Sinds enkele dagen legt Toelskaja passagiers uit hoe ze met hun gezicht kunnen betalen. „Ik krijg veel vragen, er is echt belangstelling”, zegt ze stralend.

‘Face Pay’, zo heet het nieuwste paradepaardje van de Moskouse metro. Het elektronische betalingssysteem werd afgelopen week op alle 241 metrostations van de hoofdstad ingevoerd. Een wereldprimeur en dé manier voor gehaaste stedelingen om tijd te besparen, sprak burgemeester Sergej Sobjanin bij de lancering vorige week. „Je hoeft alleen nog maar in de camera te kijken om door de poortjes te gaan”.

Drie haltes verderop staat een man midden in de drukke ochtendspits even stil om een kip te aaien. De Moskouse metro is beroemd om zijn ornamenten, en station Plein van de Revolutie staat vol met bronzen beelden van Sovjetarbeiders: een jager met hond, een kolchozewerkster met een kip, een revolutionair met een pistool. De kip brengt geluk, en geen Moskoviet gaat voorbij zonder even de goudglanzende vleugels aan te raken.

Ze weten toch al alles van ons, dit kan er ook wel bij

Aljona inwoner Moskou

De man heet Vladimir, zijn achternaam geeft hij niet. Hij heeft over Face Pay gelezen, maar moet er weinig van hebben. „Wat is er mis met het huidige systeem? Je legt je kaart op de scanner en dat is het.” Hij verwacht niet dat oudere generaties zullen overstappen op Face Pay, maar denkt dat zijn twee puberkinderen er wel voor te porren zijn. „Tegenwoordig gaat steeds meer elektronisch. Straks hebben we helemaal geen keuze meer”, zegt hij en springt in een klaarstaande wagon.

Tweehonderdduizend camera’s

De snelheid en vanzelfsprekendheid waarmee de Russische autoriteiten nieuwe technologieën inzetten, is precies waar privacyactivisten zich zorgen over maken. Face Pay is aangesloten op het systeem voor gezichtsherkenning dat drie jaar geleden in de hoofdstad werd uitgerold. Sindsdien houden ruim tweehonderdduizend camera’s iedere beweging van de Moskovieten nauwgezet in de gaten. Het bracht Moskou dit jaar op dertiende plaats van steden met de meeste surveillancecamera’s per vierkante kilometer.

Officieel zijn de camera’s bedoeld om „criminelen” op te sporen. Maar de enorme database met videobeelden werd dit jaar al ingezet om de deelnemers aan de antiregeringsdemonstraties te herkennen. Zij werden soms een paar dagen later van hun bed gelicht. In sommige gevallen bleek de arrestant niet degene op de beelden – en moest de arrestant dat zelf zien te bewijzen. Ook worden camera’s steeds vaker ingezet om overtreders van coronamaatregelen op te sporen en te straffen, en proberen bedrijven er klanten mee te lokken. De Russische bank Sberbank kondigde eerder dit jaar aan ‘gezichtsbetaling’ aan te gaan bieden in bepaalde supermarkten. Ondanks bezweringen van de gemeente dat de gegevens „veilig worden versleuteld”, onthulde dagblad Kommersant deze week dat de Face Pay-database door wetshandhavers kan worden ingezien.

Lees ook: Is de privacy van gebruikers in gevaar bij de populaire FaceApp?

Handel in persoonsgegevens

De grootste zorg van privacyactivisten is dat speciale wetgeving op het gebied van surveillance ontbreekt. „Onze wetgeving loopt ver achter op de florerende technologieën”, zei privacyjurist Sarkis Darbinjan van ngo en privacywaakhond Roskomsvoboda onlangs tegen Deutsche Welle. „Er is slechts één artikel in de Russische wet dat gaat over persoonsgegevens. Daarin staat dat biometrische gegevens moeten worden verwerkt met toestemming van de persoon. Behalve in gevallen die bij wet zijn vastgesteld, en de lijst met uitzonderingen is behoorlijk lang. En dat is alles. Verdere garanties en bepalingen ontbreken”, aldus Darbinjan, die het platform Bancam oprichtte om de risico’s van gezichtsherkenning aan te kaarten.

Een ander probleem is de slechte beveiliging van de verzamelde gegevens. Bedrijven en instanties melden regelmatig datalekken, en in Rusland bestaat een enorme zwarte markt voor persoonsgegevens. Klanten zijn criminelen, maar ook veiligheidsdiensten, boze zakenpartners, jaloerse echtgenoten en soms activisten en journalisten. Voor omgerekend 180 euro kocht Anna Koeznetsova, een vrijwilliger bij Roskomsvoboda, vorig jaar de beelden die door gezichtsherkenningscamera’s in Moskou van haar waren verzameld. De rechtszaak die de organisatie vervolgens aanspande, werd door een rechtbank in Moskou niet ontvankelijk verklaard. De privacy van Koeznetsova zou op geen enkele manier zijn geschonden omdat, zo luidde de verklaring van de rechtbank, „de camera’s uitsluitend zijn gericht op levenloze objecten als straten en gebouwen, en niet op burgers”.

Ondanks de zorgen lijken veel Russen hun recht om onzichtbaar over straat te gaan al lang geleden te hebben opgegeven. In het ondergrondse gangenstelsel beent Aljona, een dertiger, van de rode naar de blauwe lijn. De tekst op haar spijkerjack verraadt een zeker engagement met het onderwerp privacy. If you think this is bad, you should know what our government is up to, staat in koeienletters op het rugpand geschreven. Toch zegt ze Face Pay wel te willen overwegen. „Waarom ook niet, het lijkt me wel handig. En ze weten toch alles al van ons, dit kan er ook nog wel bij”, zegt ze gelaten en ook een beetje achterdochtig. Het jack kocht ze gewoon in een winkel in de stad. „Ik vond hem mooi, meer niet.”