Onderzoeksjournalist Patrick Radden Keefe.

Foto Lars van den Brink

Interview

Patrick Radden Keefe: ‘De Amerikaanse pijnindustrie besteedt acht keer zoveel geld aan marketing als de wapenlobby’

Journalist en schrijver Onderzoeksjournalist Patrick Radden Keefe schreef een boek over de familie Sackler, die Amerika aan de verslavende pijnstillers kreeg.

Straffeloosheid. De Amerikaanse onderzoeksjournalist en schrijver Patrick Radden Keefe spreekt de Engelse vertaling van dat woord – impunity – uit zonder het te beklemtonen. Dat past niet bij zijn vriendelijke en rustige manier van praten. Toch is straffeloosheid hét onderliggende thema in zijn boek Empire of Pain dat enkele weken geleden in het Nederlands verscheen onder de titel Het Pijnstillerimperium. „Een familiekroniek en tragedie ineen”, zegt Radden Keefe. Het boek gaat over de nazaten van een kruidenier uit Brooklyn, Isaac Sackler, en hun rol bij het ontstaan van de opiatencrisis in Amerika.

Vanaf de eeuwwisseling wordt duidelijk dat steeds meer Amerikanen verslaafd raken aan zware pijnstillers, pillen die sinds midden jaren negentig op doktersrecept worden verstrekt. Tussen 1999 en 2019 is het aantal mensen dat sterft aan een opiumoverdosis vervijfvoudigd tot 50.000 mensen per jaar, dat is meer dan er jaarlijks overlijden aan verkeersongevallen of vuurwapengeweld. De kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen van de Oekraïense migrant Isaac Sackler spelen in deze crisis een opvallende rol.

De Sacklers zijn aandeelhouder van Purdue Pharma, de maker van de pijnstiller Oxycontin die sinds 1996 wordt verkocht. Het is een zwaar opiaat verpakt in een capsule, die er volgens de fabrikant voor zorgt dat het opiaat geleidelijk vrijkomt in het lichaam. „Purdue claimde dat dit mechanisme opiumverslaving zou voorkomen”, aldus Radden Keefe. „Maar dat is niet zo. Sterker nog, toen Oxycontin op de markt kwam was dat effect niet aangetoond.”

De slachtoffers van deze epidemie zijn niet alleen mensen aan de onderkant van de samenleving, zoals degenen die aan heroïne en crack stierven in de jaren 70, 80 en 90. Nu gaat het ook om werkende vaders en moeders uit alle lagen van de bevolking die verlichting zoeken voor pijn. Oxycontin leek voor hen een uitkomst, maar als ze het niet meer krijgen van hun dokter of de prijs te hoog wordt stappen ze deels over op heroïne – goedkoper en net zo effectief.

De schok komt als er beelden van ouders opduiken die in middenklasse-auto’s geparkeerd bij grote winkelcentra aan een overdosis sterven, hun jonge kinderen huilend of slapend op de achterbank.

Aanvankelijk koppelt vrijwel niemand deze ellende aan de Sacklers, met hun imago van familie van weldoeners. Tot voor kort hadden vermaarde Amerikaanse universiteiten en grote musea wereldwijd allemaal wel een vleugel, opleiding of collectie naar hen vernoemd.

Ook als Purdue Pharma en de driekoppige directie van het bedrijf in 2007 schuld bekent aan frauduleuze en misleidende marketing van Oxycontin, blijven de Sacklers op de achtergrond – dankzij invloedrijke advocaten die stellen dat de familie niks met de bedrijfsvoering te maken heeft. Volgens Radden Keefe is dat in flagrante strijd met de waarheid. „De familie Sackler heeft er alles aan gedaan om te voorkomen dat ze zouden worden geassocieerd met Purdue Pharma.” En dat geldt ook voor hun rol als drijvende kracht achter de marketingcampagne met de slogan„the one to start with and the one to stay with”. Daarmee is Oxycontin met succes neergezet als hét middel voor pijnbestrijding.

„Purdue Pharma verkocht voor zeker 35 miljard dollar aan Oxycontin en maakte van de Sacklers miljardairs”, vertelt Radden Keefe, in Amsterdam voor de lancering van de Nederlandse vertaling van zijn boek. „Vijfentwintig jaar na de lancering van Oxycontin zijn circa 450.000 mensen overleden aan een overdosis opiaten en verkeert Purdue Pharma in surseance van betaling. Dat heeft niks met de dalende verkoopcijfers van Oxycontin te maken en alles met het feit dat de Sacklers het vermogen van het bedrijf hebben afgeroomd.”

Lees ook deze recensie van Het Pijnstillerimperium: Hoe een pijnstiller een half miljoen mensen het leven kostte en de producent schatrijk werd

Uw eerste stuk over de opiatencrisis en de Sacklers voor The New Yorker verscheen in 2017, twintig jaar nadat Oxycontin op de markt kwam. Hoe kan het dat zij zo lang buiten beeld zijn gebleven?

„Dat is de belangrijkste vraag van het boek: hoe een bekende, rijke en invloedrijke familie zich kan verschuilen achter een bedrijf en geen verantwoordelijkheid hoeft te nemen voor de daden van dat bedrijf. Het is een fascinerend mechanisme dat me er ook toe heeft gebracht te schrijven over de onderwereld. Hoe komen mensen ermee weg? Als je kijkt naar de Mexicaanse drugsbendes zie je opvallende overeenkomsten met een familie als de Sacklers. Jezelf verschuilen achter een zakelijke identiteit is er een van, net als het streven naar winstmaximalisatie en het inzetten van marketing daarbij.

Van de Sacklers naar de onderwereld. Dat is een grote stap.

„Dat dacht ik eerst ook. Maar kijk naar de marketing van straatdrugs: ‘Het eerste shot is gratis’ is een veelgebruikte frase op straat. Zo prijzen kartels hun product aan. Purdue Pharma reikte coupons uit voor de verspreiding van Oxycontin. Decennia eerder gebeurde al precies hetzelfde met valium. Maar het is eigenlijk te gemakkelijk om drugskartels en de pijnstillerfabrikanten met elkaar te vergelijken. Wat uiteindelijk opvalt is dat heel veel van wat de Sacklers hebben gedaan gewoon legaal is. Dat is als je het mij vraagt het echte schandaal.”

Hoe kan het dat de Sacklers zich nog altijd beroepen op het feit dat Oxycontin op de markt is toegelaten door de Amerikaanse overheid? Is er sprake van corruptie?

„Ja en nee. De man die binnen de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA leiding gaf aan het onderzoek naar Oxycontin is niet lang na de goedkeuring van het middel bij Purdue Pharma gaan werken voor een veelvoud van zijn overheidssalaris. Hij heeft geen regels overtreden, maar zijn stap roept wel vragen op. En dat geldt ook voor de rol van de FDA: hoe kan het dat de FDA heeft toegestaan dat Oxycontin in de markt werd gezet als een niet-verslavende pijstiller terwijl die claim niet was aangetoond? Diezelfde vraag kun je stellen over officieren van justitie die overstappen naar advocatenkantoren die werken voor Purdue Pharma van de Sacklers. En wat te denken van Rudy Guiliani, voormalig hoofdaanklager in New York en later burgemeester van de stad, en Eric Holder, voormalig minister van Justitie onder Barack Obama. Ook zij werkten voor Purdue en de Sacklers: invloed is te koop.”

Deze adviseurs hebben geen regels overtreden. Is dat dan wel corruptie?

„Formeel niet, maar het laat wel zien hoe mensen met geld en een goed netwerk invloed kunnen kopen. En dat gaat echt ver. Deze mensen doen me echt denken aan de consiglieri, maffia-adviseurs die je tegenkomt in onderzoeken naar georganiseerde misdaad. Zij lopen op het dunne lijntje tussen wat mag en niet mag en weten dat ook. Bij hun moraal worden vaak vragen gesteld. Maar zijn die adviseurs van de Sacklers nou echt zo anders? In hun morele ijdelheid misschien, maar verder niet.”

Is het niet ook een verhaal over pijn en hoe de Amerikanen daarmee omgaan?

„Zeker. Arthur Sackler, de oudste zoon van Isaac, maakt carrière als advertentieverkoper en marketeer. In eerste instantie om zijn studie medicijnen te bekostigen; later heft hij de grens tussen marketing en gezondheidszorg op. Hij doet dat door eigenaar te zijn van een marketingbedrijf en tegelijk van een pharmaciebedrijf en een tijdschrift over de medische industrie. Arthur bleek heel goed in staat om al die belangenconflicten te verhullen.

„Richard Sackler, de neef van Arthur, neemt de strategieën van zijn oom over. Zo investeert hij heel veel in onderzoek naar pijn, een vakgebied dat in de jaren negentig binnen de Amerikaanse gezondheidszorg steeds meer aandacht krijgt. Er is een hele school van artsen en onderzoekers die vinden dat pijnbestrijding niet serieus wordt genomen. In dat klimaat wordt Oxycontin gelanceerd, in eerste instantie als een medicijn voor bijvoorbeeld kankerpatiënten met heel veel pijn, of voor mensen die een hele zware operatie hebben ondergaan. Maar het doel van Richard is om Oxycontin aan een veel grotere groep pijnpatiënten te verkopen. De strategie is om heel actief huisartsen te benaderen om zo zijn markt te vergroten. En dat lukt goed omdat Purdue Pharma een valse voorstelling van zaken geeft over de werking van Oxycontin en er een heel agressieve marketingcampagne op nahoudt. Die les is door andere producenten van opiaten overgenomen. De Amerikaanse pijnindustrie besteedt acht keer zoveel geld aan marketing als de wapenlobby.”

Is het daarmee ook niet een verhaal over het Amerikaanse kapitalisme?

„Ja, het gaat over de donkere kant van de Amerikaanse droom: iedereen die gemiddeld is en geen groot succes van zijn leven maakt is een sukkel. En sukkels, dat wilden de Sacklers niet zijn. Arthur Sackler is het voorbeeld van die manier van denken. Hij is succesvol en leeft de Amerikaanse droom.

„De sleutel tot zijn succes is een les die hij krijgt van zijn vader Isaac tijdens de grote depressie. Isaac vertelt hem dat hij geen geld meer heeft om de opleiding van zijn zoons te betalen. Geld kan ik jullie niet meer geven, zegt hij. Maar wat jullie nog wel meekrijgen is mijn goede naam. En dat, zo vertelt hij, is heel belangrijk. Een verloren familiekapitaal kun je weer opbouwen, maar een goede naam kun je maar één keer verliezen. Daarom investeert Arthur Sackler zoveel in goede doelen. Niet omdat hij een mecenas is, hij doneert geld om een goede naam hoog te houden.”

De Sacklers zijn hun goede naam nu wel kwijt.

„Dat klopt. De lelijke waarheid over de Sacklers en hun bedrijf Purdue Pharma is aan het licht gekomen. Maar hoewel Purdue twee keer veroordeeld is, zijn de Sacklers nooit strafrechtelijk vervolgd voor hun rol in de opiatencrisis. Dat zal waarschijnlijk ook niet meer gebeuren.

„The Sacklers zijn ingehaald door de waarheid over hun rol bij de opiatencrisis, maar zijn hun straf ontlopen. Hun geschiedenis vertelt daarom vooral hoe straffeloosheid er in Amerika uitziet.”