De lava blijft maar stromen op La Palma. Hoe kan dat?

Vulkanisme Al ruim een maand barst op het Canarische eiland La Palma een vulkaan uit. En vooralsnog lijkt er geen eind aan te komen. „Daar zijn we verbaasd over.”

De vulkaanuitbarsting op La Palma houdt aan. Afgelopen donderdag zijn er weer nieuwe evacuaties aangekondigd. De verse lava uit de vulkaan, die op 19 september uitbarstte, zoekt zijn weg om de eerder gestolde lava en komt steeds noordelijker. En bedreigt daarmee nieuwe gebieden. Vorige week waren ook al 700 tot 800 mensen geëvacueerd. Ze zijn ondergebracht in militaire barakken aan de nu veilige oostkant van het eiland. Eerder waren al zo’n 6.000 mensen geëvacueerd.

Hoe gevaarlijk is deze uitbarsting? En waarom zijn er eigenlijk zoveel bananenplantages op La Palma?

1. Zijn de Canarische Eilanden niet een rare plek voor vulkanisme?

Vulkanen zijn vooral te vinden aan de randen van de drijvende aardplaten. Maar de Canarische Eilanden liggen op de Afrikaanse Plaat en bevinden zich ver van de plaatrand. Waarom is er dan toch vulkanisme? Hierover hebben lang twee theorieën bestaan, zegt Valentin Troll, hoogleraar petrologie aan de universiteit van Uppsala. Hij doet al twintig jaar onderzoek naar de geologie van de Canarische Eilanden en heeft er een tekstboek over geschreven. De theorie die de laatste decennia steeds meer steun heeft gekregen stelt dat zich onder de Canarische Eilanden een mantelpluim bevindt. Dat is een stroom van relatief heet gesteente dat vanaf het onderste deel van de mantel, meer dan 2.500 kilometer onder de aardkorst, opstijgt. De Afrikaanse Plaat, die met een snelheid van circa 2 centimeter per jaar in noordoostelijke richting beweegt, trekt over die mantelpluim. Daarbij heeft zich het ene na het andere vulkanische eiland gevormd, en dat proces is nog steeds gaande.

De andere theorie koppelt het vulkanisme aan het ontstaan en de evolutie van het Atlasgebergte in Noord-Afrika. Door het oprekken van het gebergte zouden aan de voet ervan zwakke plekken zijn ontstaan in de aardkorst, die zich honderden kilometers in de zeebodem hebben doorgezet. Op die plekken zou dieper, heter gesteente makkelijker door de aardkorst kunnen breken. „Maar in deze theorie”, zegt Troll, „zou je verwachten dat de vulkanen verspreid liggen, en dat er vulkanisme is over een breder gebied.” Maar de eilanden liggen in een licht krommende lijn, die overeenkomt met de beweging die de Afrikaanse Plaat de afgelopen tientallen miljoenen jaren heeft gemaakt. In dat beeld past ook de opeenvolgende leeftijd van de eilanden: Lanzarote en Fuerteventura zijn het oudst, La Palma en El Hierro het jongst.

Voor de mantelpluimtheorie zijn nog meer aanwijzingen, zegt geochemicus Janne Koornneef van de Vrije Universiteit in Amsterdam. „De lava op de eilanden is verhoudingsgewijs rijk aan helium.” Dat is een teken dat het diep uit de mantel komt, want die is rijk aan helium. „Maar de belangrijkste clue komt van de tomografie”, zegt Koornneef. Met die techniek is het binnenste van de aarde in kaart te brengen, met zijn verschillende dichtheden en temperaturen. Frans tomografisch onderzoek wees in 2006 op het bestaan van een mantelpluim onder de Canarische Eilanden. Amerikaans onderzoek bevestigde dat in 2015.

2. Is de uitbarsting op La Palma gevaarlijk?

Dat valt erg mee, zegt geoloog Stavros Meletlidis, die nu op La Palma is. Hij werkt voor het Instituto Geográfico Nacional dat de vulkanen op Spaans grondgebied volgt. De lava stroomt overwegend rustig uit de vulkaan, zegt hij via een videoverbinding. „Soms zien we lavafonteinen.” En soms worden as en gassen kilometers de atmosfeer in geslingerd. Maar er zijn geen slachtoffers gevallen. Dat heeft volgens hem te maken met het uitgebreide meetnetwerk dat er sinds 1994 ligt. „Toen we op 11 september aardbevingen begonnen te meten, stonden we meteen op scherp”, zegt Meletlidis. Drie dagen later maten ze de eerste vulkaangassen en vervorming van de bodem rond de vulkaan. „Toen wisten we zeker dat er een uitbarsting aan zat te komen.” Waarop bewoners zijn geëvacueerd.

Binnen een paar honderd meter is het al niet gevaarlijk meer

Janne Koornneef geochemicus

Een ander gevaar waarop is gewezen, zijn de giftige gassen die vrijkomen als de gloeiendhete lava de oceaan bereikt – dat gebeurde bij deze uitbarsting voor het eerst op 28 september. Het zeewater, met een temperatuur van zo’n 16 à 17°C, warmt in zo’n geval explosief snel op en stoot wolken van waterdamp uit. De lava koelt juist snel af, en vormt obsidiaan, een verglaasd gesteente. Door het explosief opwarmende zeewater kan het obsidiaan versplinteren en in het rond worden geslingerd. Verder ontstaat bij de reactie tussen het zeewater (dat veel natriumchloride, NaCl, bevat) en de lava het giftige chloorgas (Cl2). Ook de lava zelf bevat zure gassen die vrijkomen. Maar volgens Meletlidis is er „geen probleem met de gassen”. Ze verdunnen snel in de lucht, en verwaaien door de wind. Dat zegt ook Janne Koornneef. „Binnen een paar honderd meter is het al niet gevaarlijk meer.” En op die afstand bevinden zich geen mensen, want die zijn geëvacueerd.

Bekijk een fotoserie over de uitbarsting: Lavastromen op La Palma bereiken de oceaan

Nog een ander gevaar dat wordt genoemd, is de megatsunami. Die zou kunnen ontstaan als een deel van het eiland, door vulkanische werking, onstabiel wordt en afschuift in zee. Het zou een vloedgolf veroorzaken die zelfs de kust van de Amerika’s met metershoge golven zou overspoelen, zo berekenden twee geologen in 2006. Maar onderzoek van onder meer de TU Delft in de jaren daarna, relativeerde dat gevaar. De vulkaan was stabieler dan in de eerdere studie aangenomen, en zou naar verwachting de eerste 10.000 jaar niet instorten. En de vloedgolf zou bij de Amerikaanse kust ook lang niet zo hoog zijn, misschien een meter.

Dat een Canarisch eiland kan opbreken, is niet ondenkbaar, zegt de Zweedse hoogleraar Troll. „Zoiets is circa 800.000 jaar geleden waarschijnlijk gebeurd met een deel van Tenerife.” In de heuvels op het naburige Gran Canaria zijn op een hoogte van 150 tot 180 meter strandkiezels en afzettingen van schelpdieren gevonden, zegt hij. „Dat zou door de tsunami kunnen zijn veroorzaakt.”

Maar de kans dat in de nabije toekomst een deel van La Palma afbreekt, acht Troll bijzonder klein. Dat zeggen ook Meletlidis en Koornneef.

3. Hoe lang duurt de uitbarsting op La Palma nog?

Dat is moeilijk te zeggen. Een gemiddelde uitbarsting duurt zo’n 60 dagen, zegt Koornneef. „Maar deze is niet gemiddeld.” Wat bijvoorbeeld opvalt is de grote hoeveelheid lava die maar uit de vulkaan blijft stromen. Koornneef schat dat het tien keer zoveel is als bij de uitbarsting in 1971. „Daar zijn we verbaasd over.” En er zijn tekenen dat het nog wel even doorgaat. Anderhalve week geleden is gemeten dat de bodem rond de vulkaan omhoog komt. „Een teken dat meer magma zich omhoog aan het werken is.”

En zaterdagochtend 16 oktober deed zich op 37 km diepte een aardbeving voor – de zwaarste tot nog toe, met een kracht van 4,6 op de schaal van Richter. „Dat kan betekenen dat op die diepte magma omhoog aan het komen is”, zegt Koornneef.

Sinds het meetnetwerk er ligt, zijn we nog beter voorbereid

Stavros Meletlidis geoloog

Sinds het begin van de uitbarsting zijn op La Palma zo’n 1.300 woningen, enkele industrieterreinen en ongeveer 1,5 vierkante kilometer aan landbouwgrond vernield door de afstromende lava. De vraag is óf, en hoe, mensen de geleden schade vergoed krijgen. Het roept ook de vraag op of het wel slim is dat er überhaupt mensen op La Palma wonen. Maar Meletlidis begrijpt het wel. „Ze leven er al eeuwen met de vulkaan.” De bewoners weten dat er gemiddeld eens in de vijftig jaar een uitbarsting komt. Ze nemen het risico op de koop toe. Bovendien waren de twee vorige uitbarstingen mild. Ze veroorzaakten weinig schade. „En sinds het meetnetwerk er ligt, zijn we nog beter voorbereid”, zegt Meletlidis.

4. Waarom zijn er zoveel bananenplantages op La Palma?

De mensen op La Palma gebruiken de lava en de vulkaan-as tot hun voordeel. „De as bevat mineralen zoals kalium, magnesium en ijzer, die je ook in kunstmest vindt”, zegt Troll. En lavasteen houdt water goed vast omdat het poreus is. Op La Palma bestaat een praktijk waarbij kleine lavastenen worden vermengd met as, en dat mengsel wordt verkocht. „Het wordt in een dunne laag uitgespreid over het land. Het maakt de bodem erg vruchtbaar.” Op La Palma wordt vooral banaan verbouwd, maar ook tomaat.

Troll verwacht dat op de nu gevormde lavaplateaus aan de westkant van het eiland binnen afzienbare tijd landbouw wordt bedreven. „Op de nieuwe lava zelf groeit niks, maar wel als je er een laag aarde, as en lavasteentjes op uitstrooit.” Dat is ook gebeurd op de lavaplateaus die zich na de uitbarsting in 1971 aan de zuidkant van het eiland hadden gevormd. Die plateaus vormden zich ook in zee, en hebben het eiland zuidwaarts uitgebreid. Troll: „Ik verwacht dat hetzelfde zal gebeuren met het nieuwe lavaplatform dat nu in de zee aan het uitgroeien is.” Koornneef vult aan: „Ik ben benieuwd hoe groot dat nieuwe stuk land zal worden.”